سالمندان در افغانستان می‌گویند «فراموش شده‌اند» و حتی حقوق بازنشستگی‌ آن‌‌ها پرداخت نشده است

مجمع عمومی سازمان ملل متحد همه ساله از روز اول اکتبر به عنوان گرامی‌داشت روز سالمندان تجلیل می‌کند. هدف از نامگذاری این روز «ارج‌گذاری» و توجه و احترام به حقوق آن‌‌ها در سراسر جهان و آگاهی‌دهی در مورد اهمیت حضور و مشارکت نسلی‌ است که در بسیاری از کشورها به فراموشی سپرده می‌شوند. شعار امسال روز جهانی سالمندان «تحقق وعده‌های اعلامیه جهانی حقوق بشر برای سالمندان در تمام نسل‌ها» است.

افغانستان یکی از آن دسته از کشورهایی است که سالمندان در آن تحت پوشش هیچ نهاد دولتی و غیر دولتی نیستند و حتی طرح ایجاد خانه سالمندان در این کشور در گذشته همواره زیر فشار‌های گوناگون به نام مذهب و فرهنگ با چالش و مخالفت روبرو شده است.

افراد سالمند در افغانستان همواره از کمبود توجه به وضعیت خود شکایت می‌کنند. انتقادات از چشم‌پوشی به این طیف به ویژه با روی کار آمدن حاکمیت طالبان و عدم پرداخت حقوق بازنشستگی افراد مسن که یک عمر در اداره‌های دولتی کار کرده‌اند افزون‌تر شده است.

سازمان ملل متحد می‌گوید تقویت جایگاه سالمندان در تمامی ابعاد توسعه از جمله ارتقای مشارکت فعال آن‌ها در حیات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی یکی از ارزش‌های تضمین فراگیری آن‌ها و کاهش نابرابری‌های اجتماعی است.

در افغانستان شمار زیادی از سالمندان به دلیل فقر و کمبود امکانات نه تنها از خدمات مراقبت از سالمندان برخوردار نیستند بلکه در وضعیت نامناسبی نیز به سر می‌برند. آن‌ها می‌گویند در چنین شرایطی مجبورند تا از پا نیفتاده‌اند، کار کنند.

فیصل امین، جامعه شناس، می‌گوید دولتمردان افغانستان باید برای مراقبت از سالمندان از کشورهای دیگر الگو بگیرند. او به بی‌بی‌سی گفت حداقل برنامه‌های مراقبتی از این قشر را باید از کشورهای دیگر آموخت.

آقای امین می‌گوید نظام‌هایی که به قول وی به شکل نیم‌بند در این کشور در حال رفت و آمد هستند باید استراتژی منظمی را برای توجه به طبقه سالمندان طرح و عملی کنند. به قول این جامعه شناس توجه به سالمندان ظرف چهل سال گذشته حتی در اندیشه سیاسمتداران افغان خطور نکرده است.

با وجود این، پیش از تصرف قدرت از سوی گروه طالبان در افغانستان، وزارت کار امور اجتماعی این کشور در دولت گذشته طرحی را برای نخستین بخاطر ایجاد خانه‌های سالمندان به مجلس نماینده‌گان در آن وقت ارایه کرد که با مخالفت نمایندگان آن زمان مواجه شد.

برخی از نمایندگان پارلمان افغانستان در آن وقت این طرح را «مغایر فرهنگ افغانی و اسلامی» خواندند و رد کردند.

ریحانه احدی، روانشناس، می‌گوید طرح ارایه خدمات به سالمندان باید با استفاده از ارزش‌های دینی و فرهنگی صورت بگیرد: «در حالیکه فرهنگ حاکم اجازه ایجاد خانه سالمندان را نمی‌دهد در این صورت فرهنگ‌سازی باید از داخل خانواده‌ها آغاز شود».

به نظر خانم احدی برای این رویکرد به آموزش‌ها اجتماعی و روانی نیاز است، او گفت: «مسولیت‌پذیری افراد و عذاب وجدان در برابر توجه به سالمندان باعث آن می‌شود که وقتی افراد اجتماع توان مسولیت‌پذیری در برابر سالمندان خانواده‌ها خود را ندارند این موضوع باعث بدرفتاری در برابر آن‌ها می‌شود».

۷۵ سال پیش اعلامیه حقوق بشر سازمان ملل متحد نیز بررعایت حقوق سالمندان تاکید کرد.

سازمان ملل متحد می‌گوید جمعیت سالمندان تا سال ۲۰۳۰ به خصوص در کشورهای توسعه‌یافته «رشد قابل ملاحظه» خواهد داشت. به قول این سازمان بدرفتاری با افراد مسن یک مساله اجتماعی جهانی است که سلامت و حقوق بشری میلیون‌ فرد سالمند را صدمه می‌زند.

فیصل امین، جامعه شناس افغان، می‌گوید پند و اندرز‌های اجتماعی برای تامین حقوق افراد مسن در این کشور کافی نیست بلکه در این زمینه باید قوانینی ایجاد شود تا حقوق آن‌ها در جامعه تضمین شود. به قول آقای امین تامین حقوق سالمندان یک وجیبه قانونی و حق آن‌هاست و این حق نباید گدایی شود.

براساس تعریف سازمان بهداشت جهانی، افراد بالاتر از سن ۶۰ سالگی در دسته افراد سالمند قرار می‌گیرند که به سه دسته سالمندان جوان، میان‌سال و سالمندان پیر تقسیم می‌شوند.

مجمع عمومی سازمان ملل متحد در چهاردهم دسامبر سال ۱۹۹۰ قطعنامه‌ای را تصویب کرد که به موجب آن روز اول اکتبر به نام روز جهانی سالمندان تعیین شد. این سازمان در سال ۱۹۹۱ میلادی اصول این سازمان برای سالمندان را تصویب کرد.

در افغانستان تحت حاکمیت طالبان نه تنها سالمندان و افراد بازنشسته از نبود مکانیزم‌های حمایتی برای تامین حقوق شان گلایه دارند بلکه طیف‌های دیگر اجتماعی مانند جوامع معلول و آسیب‌پذیر مانند افرادی‌که توانایی فزیکی و حمایت های سنتی و خانواده‌گی ندارند می‌گویند برای زنده‌ماندن با چالش‌های فراوانی مواجه‌اند.

ظرف دوسال گذشته شمار زیادی از افراد بازنشسته که در گذشته در اداره‌های مختلف دولت افغانستان کار می‌کردند در تماس با بی‌بی‌سی گفته‌اند که با وجود دهه‌ها خدمت و پرداخت تقاعدی (بازنشستگی)، حکومت طالبان حقوق بازنشستگی آن‌ها را نمی‌پردازد.

آن‌ها می‌گویند در حالیکه بودجه پرداختی حقوق‌شان از سوی وزارت مالیه طالبان تدوین شده است اما هبت‌الله آخوندزاده، رهبر مذهبی این گروه با وجود گذشت بیش از یک‌سال آن تصویب نکرده است.

برخی از آن‌ها می‌گویند که شماری از مقامات رهبری حکومت طالبان به این نظر هستند که افراد بازنشسته در افغانستان که در دولت سابق حقوق شان را ماهوار دریافت می‌کردند به نظام طالبان خدمت نکرده‌اند و بر این اساس مستحق دریافت حقوق نمی‌شوند.

افراد باز نشسته در افغانستان می‌گویند که حقوق بازنشستگی حق مسلم ایشان است زیرا در طول سالیان کار از حقوق ماهوار شان برداشته شده و حالا هر نظامی‌که در افغانستان حاکم است مجبور است که پول‌های جمع شده آن‌ها را پس بدهد.

هیات «مفتی‌های طالبان» اوایل امسال طرح پرداخت حقوق کارکنان بازنشسته‌ دولتی را برای بررسی شرعی بودن به شورای وزیران فرستاد و باید به توشیح هبت‌الله آخوندزاده، رهبر طالبان در قندهار برسد. متقاعدان (بازنشستگان) می‌گویند تاکنون هیچ پاسخی از رهبر طالبان نرسیده است.

وزارت مالیه طالبان می‌‎گوید چهار میلیارد افغانی برای پرداخت حقوق بازنشسته‌ها تخصیص یافته و به مجرد توشیح این طرزالعمل از سوی رهبرشان، پرداخت معاشات (حقوق) آغاز می‌شود.

براساس آمارهای رسمی، سالانه ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار متقاعد در افغانستان حقوق خود را از اداره خزینه تقاعد (صندوق بازنشستگی) دریافت می‌کردند که پس از روی کارآمدن طالبان متوقف شده است.

زنان بی سرپرست، کودکان خیابانی و در دو سال اخیر زنان و مردانی که شغل‌های شان‌را به گفته نهادهای بین‌المللی در پی تغیر رژیم از دست داده‌اند می‌گویند هیچ مرجعی نیست که صدای آن‌ها را بشنود و به دادخواهی‌های شان پاسخ بدهد.

به قول کارشناسان سقوط ارزش‌های انسانی در نبود یک دستگاه کار آمد، فنی و پاسخگو باعث آن شده است که بسیاری از خانواده‌های آسیب پذیر افغان در مواردی کودکان و اعضای بدن شان را در معرض فروش بگذارند، دختران‌شان را در سنین کودکی به ازدواج وادار کنند و یا هم در آبرومندانه ترین انتخاب برای پیش‌برد زنده‌گی روزمره، دست به تگدی و اعتیاد به مواد مخدر بزنند.