یادی از حکیم اطرافی؛ بازیگر نام‌آشنای افغانستان

در دهه شصت خورشیدی، قطعه‌های طنز تلویزیونی در افغانستان، علاقمندان زیادی داشت. از میان هنرمندانی که در صحنه تئاتر و روی پرده‌های تلویزیون در این سال‌ها ماندگار شدند، یکی هم حکیم اطرافی بود. او که در هرات افغانستان به دنیا آمده بود، چند روز پیش، به سن ۸۲ سالگی در شهر کرایست چرچ نیوزیلند <link type="page"><caption> درگذشت.</caption><url href="http://bbc.com.im/persian/afghanistan/2016/03/160319_zs_hakim_atrafi_passing_away%22 platform="highweb"/></link>

آقای اطرافی از جمله معدود هنرمندان تئاتر افغانستان بود که خود می‌نوشت، خود کارگردانی می‌کرد و خود نقش بازی می‌کرد. از او نمایشنامه‌های زیاد تلویزیونی و رادیویی به جا مانده است.

اطرافی بسیار زود به نوشتن و نقش آفریدن در نمایش های معارف/آموزش و پرورش در شهر هرات پرداخت. او در آغاز و ختم سال تحصیلی نمایش هایی برگزار می‌کرد. شیوه انتقادی و کمدی وی با استقبال تماشاگران ولی بدبینی مسؤلان مکتب (مدرسه) قرار گرفت و بار‌ها به دلیل خلاقیت جسورانه‌اش سرزنش شد.

بعد از فراغت از مکتب، اطرافی به عنوان هنرپیشه به تئاتر "هرات ننداری" پیوست. علایق مخاطبین خود را عمیق‌تر درک کرد و به هنرش فراتر اندیشید. از هنر آفرینی‌های آن وقت اطرافی در هرات شواهد زیادی در دست نیست ولی به قول شماری از هم‌دوره‌های هنرمند او، فعالیت‌های هنری اطرافی به تئاتر هرات رونق بیشتری بخشید.

در اواخر دهه ۳۰ خورشیدی به "پوهنه ننداری" که نخستین تئاتر کابل بود، رجوع کرد و با پیشتازان هنر تئاتر آن زمان هم‌گام شد. هنر تئاتر در آن زمان با شور و هیجان استقبال می‌شد و هنر پیشه‌های زن نیز حضورشان را به روی صحنه تئاتر وسعت بخشیده بودند.

کار در ولایت هلمند

او در سال ۱۳۳۹ در هلمند تئاتر را بنا نهاد و نوجوانان را به هنر تمثیل (بازیگری) تشویق کرد. باز هم پرداخت هنری وی بیرون از محدوده عرف و نقدگرا پنداشته شد.

مهندسان آمریکایی که به منظور ساختن سد کجکی به هلمند آمده بودند، با خانواده‌های شان در لشکرگاه، مرکز این ولایت زندگی می‌کردند. هلمند در آن زمان با حمایت فنی و پولی آمریکا در حال رشد بود.

ولی تجمع شمار زیاد مردم برای تماشای فعالیت‌های هنری، مسئولان محل را نگران می‌ساخت چون خود را از اداره چنین تجمعات اجتماعی عاجز می‌دانستند. علمای دینی هم در آن زمان، نسبت به رشد و رونق تئاتر نظر خوبی نداشتند.

از سوی دیگر خلاقیت هنری اطرافی در رشد و شگوفایی بود و نیاز به مخاطبین بیشتری داشت. باید سقف رسوم معمول در این هنر را می‌شکست. دوباره به هرات برگشت و با دو تئاتر، بهزاد ننداری و هرات ننداری شب و روز کار کرد.

دهه شصت و آغاز ماندگاری

در سال ۱۳۵۷ خورشیدی اطرافی با خانواده اش از هرات به کابل کوچید و در رادیو به درام های دنباله دار پرداخت. یکی از آن نمایش های رادیویی که با معروف قیام، ارائه می کرد، دو سال ادامه یافت.

برنامه‌های تلویزیونی در افغانستان در دهه ۵۰ آغاز شده بود. اطرافی با سال‌ها تجارب هنری و اندوخته‌های به دست آمده از اجتماع در نمایش های تلویزیونی ظاهر شد.

آن زمان، سانسور شدیدی بر برنامه‌های رادیو تلویزیون ملی افغانستان اعمال می‌شد. رسانه‌های آزاد و غیردولتی وجود نداشت و برای هنرمندانی مانند اطرافی، تلویزیون ملی تنها منفذ مدرن رسیدن به علاقمندان‌شان بود. دولت ایدئولوژیک آن زمان، نقد بر خود را بر نمی‌تابید. هنرمندان جسور، به منظور رساندن‌ پیام‌های هنری خود، ناگزیر بودند شیوه‌های پرداخت هنری را تغییر دهند.

حکیم اطرافی طنز‌پرداز اجتماعی بود و قطعه‌های تلویزیونی او بیشتر جنبه‌های اجتماعی داشت. اطرافی بیشتر نقش های ساده‌دل روستایی را بازی می‌کرد و با ساده‌نگری، پیچیدگی‌های زندگی مدرن را به چالش می‌کشید. علاقه زیادی به سیاست نداشت. کاراکتر‌هایی مانند شوهر ناشنوا که حرف‌های همسرش را نادرست می‌شنید، یا شخصیت "بابه طبراقی"، نمونه خوبی از هنرآفرینی او است.

حکیم اطرافی و یاد او در خاطره‌ها

عبدالاحمد خاکسار که در چندین نمایش با حکیم اطرافی کار کرده بود، وی را شخص خوش برخورد و متین تعریف می‌کند که به هنرش عشق می‌ورزید. خاکسار که خود نام آشنایی برای مردم افغانستان است، می‌گوید آقای اطرافی چنان در نقش فرو می‌رفت که هیچ چیز دیگری به یادش نمی‌ماند.

آقای خاکسار به یاد می‌آورد که روزی در نمایش "آزمایش هوش" خاکسار نقش پسر اطرافی را بازی می‌کرد. وقتی هردو از تالار به روی صحنه شتابان می روند، خاکسار دست اطرافی را می کشد بی خبر از اینکه پای اطرافی بر لبه سن گیر کرده و صدمه دیده است اما اطرافی آهی نکشید و به نقش خود ادامه داد. خاکسار می گوید: "بعد از ختم نمایش دستانش را بوسیدم و پوزش خواستم. با جبین باز لبخندی زد و گفت در راه هنر باید بیشتر از این را تحمل کرد."

حکیم اطرافی بیشتر با هنرمند معروف افغانستان، انیسه وهاب ظاهر می‌شد، گاه در نقش پدر و گاهی هم خدمتگار خانه. نمایش "خواستگاری" این دو هنرمند را هنرپیشگانی که با اطرافی همکار بودند یکی از بهترین‌ها می‌دانند.

یاسمین یارمل، هنرپیشه سینما و تئاتر، حکیم اطرافی را شخص مهربان و با عاطفه به خاطر دارد که مانند پدر با جوانان برخورد می‌کرد. خانم یارمل می‌گوید: "هرچند مشکلات اقتصادی و شخصی فراوانی داشت ولی در ظاهر خندان بود. خودش آرام صحبت می‌کرد ولی مخاطب را غرق خنده می‌نمود."

مسعود اطرافی، پسر اطرافی می‌گوید پدرش سرخورده از دشواری‌های زندگی هنرمندی در افغانستان، هیچ‌گاهی پسرش را تشویق به هنرمند شدن نکرد.

اطرافی برای سرگرمی آلت موسیقی به نام دوتار که در هرات معروف است، می‌ساخت و می‌نواخت. شوخی و طنز در روان حکیم اطرافی نهفته بود و در او توان کمدی سازی واقعات تلخ وجود داشت.