بازار گرم تجارت غیرقانونی اسلحه در شمال‌شرق افغانستان

بی‌بی‌سی دریافته که برخی از گروه‌های مسلح غیرقانونی و مافیای سلاح، به طالبان و دیگر مخالفان مسلح دولت افغانستان سلاح می‌فروشند.

در شمال افغانستان، گرمی بازار تجارت اسلحه دلیل مهمی برای نا‌امنی و ظهور گروه‌های بیشتر مسلح غیرمسئول شناخته شده است.

هنگامی که به ولسوالی‌ها و مناطق دوردست در ولایت قندوز و تخار سفر کنید، در هر گوشه و کنار این محلات ده‌ها فرد مسلح را دور و بر خود می‌بینید. آنها اما نه وابسته به نیروهای دولتی هستند و نه به گروه‌های مسلح مخالف حکومت تعلق دارند. البته شماری از این مردان مسلح هم هستند که به رهبری فرماندهان محلی در برابر طالبان می‌جنگند.

ساکنان مناطق قندوز و تخار می‌گویند که چنین گروه‌هایی در بسیاری از ولایات شمال‌شرقی افغانستان دیده می‌شوند. به قول مردم گاهی آنها "فرمانروایان بی‌تاج و تخت" محل خود هستند.

از این گروه‌ها در برخی مناطق به عنوان شبه‌نظامی، جاهایی هم مجاهدین سابق، در برخی مناطق به عنوان پلیس محلی و یا جاهایی هم افراد مسلح غیرمسئول یاد می‌شود.

ناامنی و انگیزه دفاع در برابر هجوم طالبان، محراب‌الدین میاخیل، یکی از مجاهدان سابق در ولسوالی خان آباد ولایت قندوز را بار دیگر "وادار" کرده که افراد تحت امرش را از طریق همین بازار اسلحه، مسلح کند.

در محلاتی که گروه‌های مسلح حامی دولت حاکمند، هزینه خرید سلاح را از عشر و زکاتی که از ساکنان محل می‌گیرند، تامین می‌کنند.

از آقای میاخیل پرسیدم سلاح به اندازه‌ای که صدها نفر را مسلح سازد، از کجا می‌آید: "آنهایی که در منطقه طالبان هستند، طالبان از عشر و زکات آنها استفاده می‌کنند. مردم در مناطقی که در کنترل قوم ماست، عشر و زکات‌شان را به ما می‌دهند و سلاح می‌خریم. اینجا سلاح از دوران جهاد نزد مردم باقی مانده. مقداری سلاح در بدل مواد مخدر از تاجیکستان قاچاقی وارد می‌شود. در کوه‌ها انبارهای سلاح باقی مانده و قاچاقبران سلاح از مناطق کوهستانی سلاح آورده و می‌فروشند. ماشیندار (مسلسل) پیکا، راکت، توپ‌های ۸۲، هاوان (خمپاره) و کلاشینکوف، هر نوع سلاح که خواسته باشید اینجا پیدا می‌شود."

یکی از فروشندگان سلاح که نخواست نام و صدایش منتشر شود، به بی‌بی‌سی گفت که در کنار سلاح‌های روسی که از گذشته باقی مانده، قاچاقچیان، سلاح‌های جدید را از برخی کشورهای همسایه، به ویژه پاکستان و تاجیکستان وارد می‌کنند.

او می‌گوید هر از گاهی که ناامنی‌ها بیشتر می‌شود، روزانه سه صد تا چهار صد سلاح تنها در مناطق مختلف قندوز خرید و فروش می‌شود.

هر چند آمار دقیقی از تعداد سلاح‌های غیرقانونی که به بازار سیاه راه باز می‌کند، در دست نیست، اما آگاهان از وجود ده‌ها هزار میل (قبضه) سلاح غیرقانونی در ولایت‌های شمال‌شرقی افغانستان حرف می‌زنند.

سید عبدالله هاشمی، یکی از فعالان مدنی در قندوز می‌گوید برخی اطلاعات بیانگر آن است که همین گروه‌های مسلح غیرمسئول، اقدام به معامله سلاح می‌کنند و به مخالفان دولت سلاح می‌فروشند.

آقای هاشمی به بی‌بی‌سی گفت که حتی مردم عادی نیز از قیمت خرید و فروش سلاح خبر دارند.

او می گوید: " افرادی که اسلحه می‌فروشند، شناخته‌شده هستند. آنهایی که غیرمسئول هستند، به سادگی می‌توانند سلاح بخرند و بفروشند. گروه مسلح غیرمسئول هر نوع معامله‌ای که انجام می‌دهند برایشان مهم نیست (نمی‌ترسند). آنها به این باور رسیده‌اند که مورد پیگرد نیستند. آنها فکر می‌کنند که کسی از آنها نمی‌پرسد که چرا سلاح خرید و فروش می‌کنند، آنها می‌توانند هر نوع سلاحی را پیدا کنند و به مخالفان هم می‌فروشند. این روزها یک میل راکت تا یک‌صد هزار و یک کلاشنیکوف جدید تا هشتاد هزار افغانی معامله می شود."

بیشتر گروه‌های مسلح حامی دولت و گروه‌های مسلح غیرمسئول در قندوز و دیگر ولایات شمال‌شرقی میراث جنگ سه‌دهه گذشته‌اند.

محمد عمر آقتاش، در سال‌های اخیر به قول خودش "برای دفاع از مردم، افرادش را مسلح کرد و تا امروز در برابر طالبان می‌جنگد". از این اقدام او حکومت نیز حمایت کرده اما او نه پلیس محلی است و نه در چارچوب نیروهای امنیتی رسمی قرار گرفته است.

وی می‌گوید: "شش‌صد نفر نیروی مجهز داریم و با نیروهای امنیتی هماهنگ هستیم. این سلاح شخصی مردم است که از پول خود خریداری کرده‌اند. دولت یک مقدار مهمات اندک می‌دهد که برای ما کفایت نمی‌کند. تقاضای ما از دولت این است که افراد ما داخل یک چوکات (چارچوب) قانونی شوند تا زمینه کار فراهم شود و در کنار جنگیدن با مخالفان خانواده‌هایشان را هم حمایت مالی کنند."

در ولایات شمال‌شرقی افغانستان گروه‌های مسلح حامی دولت به فرمانروایی جابرانه و فرمان‌ناپذیری از دولت متهم هستند؛ آنچه که به باور بسیاری خود عامل بدامنی و آزار و اذیت مردم می‌شود.

مقام‌های امنیتی افغان می‌پذیرند که حضور گروه‌های مسلح غیرمسئول و تجارت سلاح در افغانستان یک چالش بزرگ در برابر نظام است.

صدیق صدیقی، سخنگوی وزارت داخله افغانستان در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی از برنامه جمع‌آوری سلاح و دشواری‌های پیش‌روی آن می‌گوید:

"با تاسف که وجود اسلحه غیرقانونی باعث یک چالش بزرگ برای ما شده است. ما در هرجایی که با سلاح غیرقانونی روبرو می‌شویم، کوشش می‌کنیم که جمع‌آوری کنیم. نهادهایی که مسئولیت مشخص دارند، هر هفته و هر ماه صدها میل سلاح جمع‌آوری کرده و به حکومت تحویل می‌دهند. ولی به تلاش‌ بیشتری نیاز است و ما کوشش می‌کنیم که در مناطق مختلف کشور مشکل وجود اسلحه غیرقانونی را حل کنیم."

در یک دهه اخیر دولت افغانستان دو برنامه بزرگ خلع سلاح تحت نام "دی‌دی‌آر" و "دایاگ" را با هزینه صد‌ها میلیون دلار اجرا کرد، اما به گفته آگاهان تا زمانی که افراد مسلح بیرون از چارچوب نیروهای امنیتی از طریق سلاح نان بخورند، تامین امنیت در این کشور کاری دشوار به نظر می‌رسد.