بهره برداری غیرفنی از معادن زغال سنگ، ادامه تراژیدی انسانی و زیانهای مادی

چند روز قبل ریزش معدن زغال سنگ در ولایت سمنگان به مرگ ۲۷کارگر و زخمی شدن ۲۰ تن دیگر انجامید.

این خبر، اولین حادثه ناگوار در معادن زغال سنگ افغانستان نبوده و احتمالا آخرین آن نیز نخواهد بود.

سخنگوی وزارت معادن افغانستان احتمال دست داشتن افراد مسلح را در این انفجار رد نمی‌کند. ولی تحقیقات نشان داده است که تراکم گاز متان در معدن به دلیل عدم دقت در اندازه گیری و یا لغزش سقف تونل‌های داخلی به دلیل عدم استفاده از مواد با کفیت نیز می‌تواند سبب انفجار و ریزش تونل شود.

زغال سنگ

زغال سنگ یکی از قدیمی ترین فرآورده‌های معدنی است که سالها قبل به عنوان مهم ترین منبع تأمین سوخت مورد استفاده بشرقرار گرفت. دو هزار سال پیش، در چین، یونان و ایتالیا زغال سنگ به‌عنوان یک ماده سوختی استفاده شد. ولی استخراج آن از معدن در حدود قرن دهم میلادی در آلمان آغاز شد.

بهره برداری از معادن زغال سنگ

بهره برداری از معادن زغال سنگ علاوه بر رعایت جدی قانون ایمنی کار در معادن زیر زمینی، نظارت و مراقبت دایمی مسئولان امور را نیز می طلبد. معادن زغال سنگ مانند هر معدن زیر زمینی دیگر به زنجیره‌ای از تدابیر، استحکامات معدنی، تهویه، حفظ و مراقبت، حمل و نقل معدنچیان و مواد استخراج شده نیاز دارد. عدم توجه به این موضوع می‌تواند عواقب ناگواری را درپی‌داشته باشد.

خطرات معادن زغال سنگ

کار در معادن و بهره برداری از آنها دشوار و خطرناک است. اما استخراج زغال سنگ از خطرناک ترین معادن زیرمینی محسوب می‌شود. بلند رفتن مقدار گازهای مضر، ریزش سقف تونل معدن، مسدود شدن راه‌های خروجی از رویدادهای خطرناک در معادن زغال سنک به حساب می‌آیند.

گاز متان(CH۴) از خانواده الکین‌ها، یکی از خطرات جدی در معادن زغال سنگ به حساب می‌آید. در صورتیکه این گاز با ۵ تا ۱۵ درصد هوا مخلوط شود خطر انفجار آن وجود دارد. به همین دلیل مقدار گاز متان در معادن زغال سنگ باید دقیقا کنترل شود.

گازهای دیگری مانند کربن مونواکسید CO، دی اکسید سلفر SO۲ نیز همراه با آن در معادن زغال سنگ وجود دارند که می‌توانند باعث ایجاد مسمومیت کارگران معادن زغال سنگ شود.

برای جلوگیری از بیماری‌های تنفسی دستگاه های تهویه هوا در معادن ضروری است.

معادن زغال سنگ در سرتاسر دنیا مملو از خاطره‌های تلخ و دردناک و حادثه های ناگوار هستد که بیشتر به مرگ معدنچیان انجامیده است.

مقامهای چینی اعلام کرده استنداردهای ایمنی معادن زغال سنگ در این کشور بهبود یافته، ولی در این کشور نیز براثر انفجار در معادن زغال سنگ در سال ۲۰۱۲ بیشتر از ۱۳۰۰ نفر کشته شدند.

معادن زغال سنگ افغانستان

بهره برداری فنی از زغال سنگ در افغانستان تاریخ کوتاه داشته و استخراج آن به شکل فنی به سال‌های اخیر برمی‌گردد.

زغال سنگ به عنوان ارزان ترین منبع سوخت در صنایع رو به رشد افغانستان مورد استفاده قرار گرفت و بدین ترتیب به رشد اقتصادی و افزایش درآمد دولت به صورت غیرمستقیم نقش داشت.

معادن زغال سنگ در افغانستان به شکل کمربند در طبقات مختلف در زیر تپه های خاکی سلسله کوه های هندوکش در ولایت‌های بدخشان، تخار، بغلان، سمنگان، بامیان و سرپل امتداد یافته و به معدن سبزک ولایت هرات منتهی می‌شود.

رگه‌های زغال سنگ در مناطق شرق و جنوب شرق افغانستان نیز شناسایی شده که به شکل ابتدایی از آنها بهره برداری شده است.

برآوردهای اولیه ذخایر ذغال سنگ افغانستان را حدود ۱۰۰ تا ۴۰۰ میلیون تن نشان داده است. مشهور ترین معادن زغال سنگ که تاکنون کشف و مورد بهره برداری قرار گرفته‌اند؛ معدن کرکر و دودکش در ولایت بغلان، معدن آشپشته در ولایت بامیان، معدن دره صوف در ولایت سمنگان و معدن سبزک (مسجد چوبی) در ولایت هرات هستند.

تا قبل از جنگهای داخلی، بهره برداری و استخراج از معادن کرکر و دودکش، درۀ صوف، آشپشته و سبزک به صورت فنی، با استفاده از فن آوری استخراجی معادن زیر زمینی صورت می‌گرفت. کارشناسان هندی و چک با افغانستان در این زمینه همکاری داشتند.

گرچه در سال ۲۰۰۵ استخراج زغال به ۲۲۰ هزار تن رسید و ظرفیت تولید بیشتر نیز وجود دارد، اما کمبود امکانات به دلیل سه دهه جنگ، سوء مدیریت و سپردن معادن زغال سنگ به بخش خصوصی، بهره برداری از معادن زغال سنگ را به شدت آسیب پذیر ساخته است. در این معادن کارگران مجبور هستندتا با وسایل ابتدایی وغیر فنی کار نمایند، که نتیجۀ آن تلفات جانی آنان است.

معدن کرکر در ۱۲ کیلومتری شمال شهر پلخمری در سال ۱۹۳۹ کشف شد. دامنه این معدن در حدود چهار کیلومتر در داخل کوه گسترده شده، عمق آن به ۷۵۰ متر می‌رسد. زغال معدن کرکر به صورت خاک استخراج گردیده و در کوره های تولید سیمان ( کارخانه سیمان غوری و جبل السراج)، همچنین در صنایع نساجی، خانه سازی، نان‌پزی و سوخت منازل قابل استفاده است.

معدن دره صوف ولایت سمنگان در ۲۰۰ کیلومتری شهر مزار شریف واقع است. زغال سنگ معدن درۀ صوف کیفیت عالی دارد و به صورت تکه سنگ جامد استخراج می‌شود و از نظر کیفیت نسبت به دیگرمعادن مقام اول را دارد. کفیت عالی این معدن باعث شده که قابلیت برای استفاده درنیروگاه برق را نیز دارا باشد.

معدن زغال سنگ دره صوف در سال ۱۳۴۵ توسط افراد محلی کشف شد. براساس ارزیابی متخصصین شوروی‌ سابق، کشور آلمان‌ و زمین شناسان افغانی در سال ۱۳۴۶ ذخایر آن به بیش از یکصد و پنجاه میلیون می‌رسد.

معدن زغال سنگ سبزک، مسجد چوبی، در شرق ولایت هرات به فاصله ۱۰۵ کیلومتری‌ ولسوالی کرخ‌ موقعیت دارد. از این معدن صدها سال قبل به صورت غیرفنی استخراج می شده است. ارزیابی اولیه نشان می‌دهد که معدن سبزک به مساحت هشت کیلومتر مربع است.

ظرفیت این معدن را زمین شناسان افغان و شوروی حدود ۱۱میلیون تن ذغال سنگ تعیین کرده بودند.

ولی اکنون متخصصان افغان می‌گوید که ذخایر آن بیشتر از صد میلیون تن خواهد بود. برمبنای قراردادی که با جانب کشور چک و اسلواکی سابق در سال ۱۳۵۵ــ۵۶ به امضا رسید، به ارزش ۱۵میلیون دلار و در سال ۱۳۵۹ به ارزش ۹ میلیون دلار وسایل فنی و تخنیکی از این کشور خریداری شد.

وضعیت معادن زغال سنگ درروزگار جاری

با واگذاری نهادهای دولتی به بخش خصوصی، از طرف دیگر تخریب دستگاهای استخراج در سه دهه جنگ، اکنون بخش خصوصی به دلیل ضعف ظرفیت و نبود مدیریت توان بازسازی و نوسازی این دستگاه را ندارد. بخش خصوصی برنامه هایی با "مصرف کم سود بیشتر!" را دنبال می‌کند.

براساس مادۀ نهم قانون اساسی دولت اسلامی افغانستان، معادن که از جمله منابع زیر زمینی شمرده می‌شود، همچون دارایی عامه باید تحت حراست دولت قرار داشته باشند.

متاسفانه دولت هم نسبت به عوامل گوناگون، مانند فساد گسترده، ضعف مدیریت، نبود ظرفیت در اداره و کنترل تولیدات صنعتی، در حراست و بهره برداری درست از منابع زیر زمینی، بخصوص معادن زغال سنگ، عاجز مانده است.