آیا نخست‌وزیر جدید عراق می‌تواند زیر فشار آمریکا، شبه‌نظامیان متحد ایران را خلع سلاح کند؟

از زمان روی کار آمدن علی زیدی، نخست‌وزیر جدید عراق، او تلاش بسیاری کرده است تا شبه‌نظامیان نزدیک به ایران را متقاعد کند که سلاح‌هایشان را زمین بگذارند. این اقدام بخشی از تلاشی گسترده‌تر برای بازگرداندن اقتدار به دولت عراق است.

نخست‌وزیر عراق در چارچوب برنامه‌ای برای پایان دادن به ساختارهای نظامی موازی، انحصار سلاح در دست دولت را به یکی از اولویت‌های اصلی در دستور کار دولت خود تبدیل کرده است.

این تلاش‌ها تا حد زیادی ناشی از افزایش تهدیدها و فشارهای آمریکا بر بغداد برای خلع سلاح گروه‌های همسو با تهران و ادغام آن‌ها در نیروهای امنیتی رسمی عراق است.

با وجود آن‌که چندین گروه شبه‌نظامی اعلام کرده‌اند که آماده زمین گذاشتن سلاح هستند، اما برخی دیگر این ابتکار را به طور کامل رد کرده‌اند و می‌گویند تا زمانی که «اشغال آمریکا در عراق» پایان نیابد، سلاح‌های خود را تحویل نخواهند داد.

جزئیات طرح چیست؟

علی زیدی کمیته‌ای عالی‌رتبه تشکیل داده که متشکل از خود او، محمد شیاع سودانی، نخست‌وزیر پیشین عراق، و هادی عامری، رهبر سازمان بدر، است که شاخه‌ای مسلح نیز در اختیار دارد. هدف این کمیته نهایی کردن طرح خلع سلاح گروه‌های مسلح است.

بر اساس گزارش‌ها، این کمیته مذاکراتی اعلام‌نشده با رهبران شبه‌نظامیان برگزار کرده و در آن سازوکارهای خلع سلاح و ادغام در نیروهای امنیتی رسمی را ارائه داده است.

در چارچوب این طرح، آقای زیدی مشوق‌هایی نیز پیشنهاد کرده است؛ از جمله اختصاص حداکثر ۳۵ هزار شغل در ارتش، پلیس و سازمان مبارزه با تروریسم برای اعضای گروه‌هایی که حاضر به خلع سلاح شوند.

بر اساس گزارش‌ها او از واشنگتن خواسته است بخشی از دارایی‌های مسدودشده عراق را آزاد کند تا هزینه‌های مالی این روند تامین شود. بر اساس برخی گزارش‌ها، شمار اعضای این گروه‌ها بیش از ۸۰۰ هزار نفر است.

او همچنین پیشنهاد کرده است که خلع سلاح با مشوق‌های اقتصادی همراه شود؛ از جمله اجرای پروژه‌های سرمایه‌گذاری آمریکا در عراق که با هدف ایجاد فرصت‌های شغلی و فراهم کردن گزینه‌های جایگزین برای اعضای مسلح این گروه‌ها طراحی شده‌اند.

پس از تشدید تنش میان اسرائیل و ایران، نخست‌وزیر عراق همچنین هشدار داد که هر گروه مسلحی که در درگیری‌های خارجی مشارکت کند، با اقدامات قانونی و امنیتی مواجه خواهد شد.

طرح علی زیدی از حمایت شماری از رهبران ارشد عراق برخوردار شده است؛ از جمله رئیس‌جمهور، رئیس پارلمان، رئیس شورای عالی قضایی، ائتلاف حاکم «چارچوب هماهنگی» به رهبری احزاب شیعه، و همچنین نوری مالکی، نخست‌وزیر پیشین و از چهره‌های برجسته این ائتلاف.

چرا الان؟

این اقدامات با هدف کاهش نگرانی‌های واشنگتن و جلوگیری از تحریم‌های احتمالی آمریکا علیه عراق انجام می‌شود؛ تحریم‌هایی که حتی ممکن است درآمدهای نفتی عراق را که در حساب‌های بانک مرکزی آمریکا نگهداری می‌شود، هدف قرار دهد.

بر اساس گزارش‌ها، آمریکا از بغداد خواسته است که این گروه‌های مسلح را منحل یا در نیروهای امنیتی رسمی ادغام کند و علاوه بر این با واگذاری سمت‌های دولتی به آن‌ها در کابینه علی زیدی مخالفت کرده است.

واشنگتن همچنین هشدار داده بود که به دلیل ارتباط نوری مالکی با این گروه‌ها، از «تمام ابزارهای در اختیار خود» برای جلوگیری از بازگشت او به قدرت استفاده خواهد کرد.

وزارت خارجه آمریکا نیز بارها رهبران و اعضای برجسته این گروه‌ها را تحریم کرده و برای دستگیری برخی از آنان حکم بازداشت صادر کرده یا برای دریافت اطلاعات درباره آن‌ها جایزه تعیین کرده است.

کدام گروه‌ها با خلع سلاح موافق‌اند؟

روز ۲۷ مه، مقتدی صدر، روحانی بانفوذ شیعه، نخستین رهبر سیاسی بود که به نیروهای سرایا السلام (گردان‌های صلح) دستور داد تحت کنترل رسمی نهادهای نظامی و امنیتی عراق قرار گیرند.

اندکی بعد، گروه عصائب اهل حق اعلام کرد روند جدایی خود از حشد شعبی را آغاز کرده است. حشد شعبی یا بسیج مردمی عراق تشکیلات رسمی چترگونه‌ای است که گروه‌های همسو با ایران را در بر می‌گیرد.

کتائب امام علی نیز در روز دوم ژوئن اقدام مشابهی انجام داد.

رسانه‌های داخلی عراق همچنین گزارش داده‌اند که سازمان بدر نیز در حال برنامه‌ریزی برای خلع سلاح است.

کدام گروه‌ها مخالف‌اند؟

کتائب سیدالشهدا و کتائب حزب‌الله که از قدرتمندترین گروه‌های مسلح عراق به شمار می‌روند، به صراحت با این طرح مخالفت کرده‌اند. کتائب سیدالشهدا اعلام کرده است «تا زمانی که اشغالگری و نقض حاکمیت عراق ادامه داشته باشد» سلاح خود را زمین نخواهد گذاشت.

اندکی بعد، سرایا اولیاء دم که گفته می‌شود از نیروهای نخبه کتائب سیدالشهدا و کتائب حزب‌الله تشکیل شده، و همچنین گروه اصحاب کهف نیز مخالفت خود را با این طرح اعلام کردند.

حرکت نجباء، یکی دیگر از گروه‌های قدرتمند نزدیک به ایران، نیز با قرار گرفتن نیروهایش زیر نظر دولت مخالفت کرده است.

گزارش‌های رسانه‌ای همچنین حاکی از آن است که کتائب کربلا نیز طرح خلع سلاح را رد کرده و به ششمین گروه مخالف این پیشنهاد تبدیل شده است.

چه خواهد شد؟

علی زیدی در موقعیتی بسیار دشوار قرار دارد. او نه می‌تواند این گروه‌ها را به زور خلع سلاح کند و نه می‌تواند از پیامدهای شکست در این زمینه بگریزد، چرا که ناکامی در اجرای این طرح ممکن است به اقدامات تنبیهی آمریکا منجر شود.

او اولین نخست‌وزیر عراق نیست که تلاش کرده چنین برنامه‌ای را اجرا کند.

در سال ۲۰۲۱، کتائب حزب‌الله تهدید کرد مصطفی کاظمی، نخست‌وزیر وقت عراق، را بازداشت خواهد کرد و حرکت نجباء نیز او را «خائن و همدست دشمن» خواند، زیرا قصد داشت این گروه‌ها را خلع سلاح کند. آن‌ها خانه او در بغداد را محاصره کردند و تلاش کردند با استفاده از پهپادها و راکت‌های کاتیوشا او را ترور کنند.

آقای زیدی همچنین با محدودیت‌های سیاسی روبه‌رو است، زیرا گروه‌های وابسته به شبه‌نظامیان از نفوذ قابل توجهی در پارلمان برخوردارند و همین موضوع تصویب قوانین مربوط به خلع سلاح را دشوار می‌کند.

در همین حال، تحولات اخیر نیز می‌تواند بر چشم‌انداز این طرح تاثیر بگذارد. تفاهم میان آمریکا و ایران پس از جنگ اخیر از سوی برخی گروه‌های نزدیک به ایران و رسانه‌های همسو با آن‌ها به عنوان یک پیروزی استراتژیک برای تهران توصیف شده است. چنین برداشتی ممکن است موضع گروه‌های مخالف خلع سلاح را تقویت کند.

ناظران همچنین درباره احتمال بروز تنش میان گروه‌هایی که طرح را پذیرفته‌اند و گروه‌های مخالف آن هشدار می‌دهند. با این حال، تحلیلگران در عین اشاره به شکاف میان دو اردوگاه، احتمال وقوع «درگیری مسلحانه در مقطع کنونی» را بعید می‌دانند.

یکی از مقام‌های سنی عراق نیز گفته است که خلع سلاح کامل همه گروه‌های شبه‌نظامی «تا زمانی که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران وجود داشته باشد، غیرممکن است.»