فعالیت هسته‌ای افغانستان در چه حد است و ایران در آن چه نقشی دارد؟

وقتی حرف از انرژی هسته‌ای به میان می‌آید، شاید بسیاری به فکر ساخت بمب اتمی یا سلاح کشتار جمعی بیفتد که چنین نیست. تصور فعالیت اتمی در افغانستان هم شاید به دور از واقعیت به نظر بیاید، اما این کشور دارای فعالیت هسته‌ای است و کمیسون عالی انرژی اتمی دارد.

چندی قبلا امضاء تفاهم‌نامه همکاری هسته‌ای میان تهران و کابل خبرساز شد و بعد این سئوال مطرح شد که فعالیت هسته‌ای افغانستان در چه حد است؟

افغانستان در سال ۱۹۵۷ میلادی یعنی ۶۳ سال پیش عضو آژانس بین‌المللی انرژی اتمی شد و به عنوان بیست و دومین عضو این سازمان رسما ثبت شد.

انرژی اتمی کاربردهای فراوان دارد؛ از زراعت گرفته تا صنعت و درمان. از ۱۹۵ کشور جهان، تنها هشت کشور روسیه، آمریکا، هند، پاکستان، فرانسه، چین، بریتانیا، کره شمالی سلاح اتمی دارند. اسرائیل هم گفته می شود دارای سلاح اتمی است.

کشورهای دیگر که در زمینه انرژی اتمی فعالیت دارند، روندی صلح‌آمیز و بیشتر به مقاصدی مثل صنعت و فناوری از آن استفاده کرده‌اند. افغانستان هم جزء همین کشورها است که عمدتا از انرژی اتمی در درمان، زراعت، صنعت و دیگر اهداف توسعه‌ای استفاده می‌کند.

افغانستان بعد از عضویت در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیاز به ایجاد اداره ملی انرژی اتمی داشت تا اصولنامه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را عملی کند.

آغاز به کار اداره انرژی اتمی افغانستان

این اداره برای اولین بار در زمان ریاست جمهوری محمد داوود (۱۳۵۲ تا ۱۳۵۷) آغاز به فعالیت کرد و اولین لابراتوار فیزیک هسته‌ای در دانشگاه کابل ایجاد شد.

در سال‌های آغازین فعالیت اداره انرژی اتمی، اولین مرکز تشخیص و درمان سرطان در شفاخانه/بیمارستان علی آباد در غرب کابل ایجاد شد که به واسطه رادیولوژی امراض سرطانی را درمان می‌کرد.

مقام‌های افغان می‌گویند، ایجاد این لابراتوارها در آن زمان به کمک مالی سازمان بین‌المللی انرژی اتمی صورت گرفت و امکانات کافی در آنها بود. به گفته آنان این لابراتوارها در مقایسه با کشورهای همسایه مدرنترین مرکز تشخیص و درمان بیماری‌های سرطانی بود.

دومین مرکز درمان تومور رحم با استفاده رادیواکتیو که در واقع همان انرژی اتمی است، در شفاخانه/بیمارستان آموزشی میوند در مرکز کابل ایجاد شد.

وضعیت کنونی چگونه است؟

زلمی احمدزی، رئیس دانشکده فیزیک دانشگاه کابل می‌گوید، تمامی این مراکز در جنگ‌های داخلی تخریب و امکانات آن از بین رفت و در حال حاضر این دانشگاه امکاناتی در اختیار ندارند که با پیشرفت فناوری روز همخوانی داشته باشد.

آقای احمدزی می‌گوید که پیش از جنگ‌ها، دانشکده فیزیک دانشگاه کابل لابراتوار مهجز داشت که دانشجویان فیزیک با استفاده از امکانات آن درس‌های عملی را فرا می‌گرفتند، ولی اکنون چیزی باقی نمانده، چند دستگاه محدود که سازمان بین‌المللی انرژی اتمی به این لابراتوار کمک کرده، دردی را درمان نمی‌کند.

در حال حاضر اداره عالی انرژی اتمی افغانستان در یک ساختمان کوچک در محوطه سیلو در غرب کابل با امکانات بسیار اندک، فعالیت دارد.

انرژی اتمی در افغانستان چه استفاده‌ای دارد ؟

در جهان و منطقه استفاده از انرژی هسته‌ای و فناوری آن پیشرفت خیره کننده داشته است، اما افغانستان با ۶۰ سال عضویت در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مسیر پر فراز و نشیبی را طی کرده و مسئولان تازه به‌ اهمیت استفاده صلح آمیز انرژی اتمی پی‌برده‌اند.

کمیسیون انرژی اتمی افغانستان، کوچکترین واحد اداری مستقل در کابل است که سالانه فقط یک میلیون دلار بودجه دارد و حدود ۱۲۰ کارمند.

طاهر شاران، رئیس این کمیسیون می‌گوید: "در سال‌های گذشته در راستای توسعه فعالیت‌های این کمیسیون توجه چندانی نشده و دستاورد خاصی در عرصه پژوهش و تحقیق نداشته‌است".

آقای شاران اضافه کرد که علاقه و اراده سیاسی برای سرمایه‌گذاری در این بخش کم است. اکنون نیز فعالیت‌های این اداره خیلی محسوس نیست، به تعداد انگشتان یک دست هم متخصص در این عرصه در افغانستان وجود ندارند، درحالیکه به گفته او این کمیسیون به ۱۵۰۰ متخصص ضرورت دارد و نیاز است تا توجه بیشتر در این بخش صورت گیرد.

فعالیت کمیسیون عالی انرژی اتمی افغانستان صلح آمیز است و اکنون در بخش‌های درمان، زراعت، امنیت، معدن و آب فعال است و در نظارت بر منع استفاده از سلاح کشتار جمعی نیز سهم دارد.

کار دیگر این اداره، صدور مجوز برای ایجاد لابراتوارهای پزشکی و نظارت از دستگاه‌های ایکس‌ری، سی‌تی اسکن و شعاع رادیو اکتیو در مراکز بهداشت است.

دستگاه‌های تولید کننده رادیو اکتیو و اشعه ایکس در شفاخانه‌ها، به دلیل خطرهای که دارد، به گفته کمیسیون عالی انرژی اتمی نیاز به مجوز دارند.

نصیر احمد استانکزی، رئیس لابراتوارهای وزارت بهداشت افغانستان می‌گوید که با توجه به اهمیت استفاده از فناوری هسته‌ای در درمان "برای تشخیص بیماری‌های سرطانی و استفاده از انرژی اتمی در این بخش، امکانات شان اندک است."

همکاری دوجانبه با ایران

مقام‌های کمیسیون عالی انرژی اتمی افغانستان می‌گویند این کاستی‌ها سبب شد که بنا به درخواست سازمان بین المللی انرژی اتمی تفاهم‌نامه همکاری با ایران امضا شود، تا این اداره کاستی‌های فنی خود را رفع کند.

آقای شاران درباره مفاد این تفاهمنامه می‌گوید که بر اساس آن ایران تجربیات‌اش را با افغانستان شریک ساخته، متخصصان افغان را آموزش می‌دهد و محدودیت آموزش افغانها در عرصه دانش هسته‌ای بطور مثال در بخش صنعت، زراعت و پزشکی را رفع می‌کند.

در حالیکه ایران به دلیل تنش‌های ایجاد شده با آمریکا از طرف واشنگتن تحریم شده و سئوال‌هایی نیز درباره تبعات آن مطرح شده است. رحمت الله تنها، متخصص و کارمند سابق کمیسیون عالی انرژی اتمی افغانستان می‌گوید که نگران همکاری ایران است.

او می‌گوید" ایران در انزوا قرار گرفته و اگر ما به عنوان یک کشور مستقل با ایران در عرصه انرژی اتمی تفاهم‌نامه‌ای را اجرا می‌کنیم در واقع به فعالیت‌های اتمی ایران هم مشروعیت داده می‌شود."

اما مسئولان کنونی کمیسیون عالی انرژی اتمی افغانستان می‌گویند، تفاهمنامه همکاری با ایران مشروط است و دو کشور صلاحیت خارج شدن و یا تعدیل مواد آنرا دارند.

افغانستان قانون استفاده از انرژی اتمی را تصویب کرده و مقررات استفاده از دستگاه‌های لیزری و اشعه ایکس را نیز به اجرا گذاشته است.