عطار هروی؛ خوشنویسی که آثارش را بخشید

محمدعلی عطار هروی یکی از برجسته‌ترین نام‌ها در هنر خطاطی معاصر در افغانستان است. او سخاوتمندانه کارهای ارزشمندش را اهدا می‌کرد.

بسیای از آثارش در جنگ از بین رفت و هدایایی که به دیگران داد، گاهی از کاغذپاره‌ها و انباری‌های نمدار سر درآورد.

او در سال ۱۲۸۹ در هرات متولد شد و در همین شهر به آموختن خوشنویسی پرداخت. با شروع جنگ‌ به ایران مهاجرت کرد و در سال ۱۳۷۱ خورشیدی درگذشت.

در زندگی نامه‌های ناقص و مختصری که درباره این هنرمند نوشته شده، اغلب به همین چند مورد پرداخته شده است.

موارد بی‌شمار دیگری که در کنار هم قرار می‌گیرند، تا دایره عمر هنرمند را بسازند، اغلب به علت نوشته نشدن، در تاریخ ناپدید می‌شوند.

چندی پیش در هرات برای نخستین‌بار نمایشگاه آثار استاد محمد علی عطار هروی از سوی شماری از فرهنگیان برگزار شد.

در این نمایشگاه ۲۰۰ اثر هنری عطار به نمایش گذاشته شد.

از کیفیت و هنرمندی "کم‌نظیر" عطار که بگذریم، آنچه که در زندگی او بسیار برجسته بود و در این نمایشگاه به خوبی بازتاب یافته بود "تنوع" هنری بود.

هنرمندان و خوش‌نویسان هراتی می‌گویند استاد عطار هر یک از انواع خطوط فارسی و عربی مثل نسخ، ثلت، نستعلیق، تعلیق و کوفی را به شیوه‌های متعدد می‌نوشت.

جاوید ضرغام، معاون ریاست اطلاعات و فرهنگ هرات، مسئول موسسه فرهنگی-پژوهشی آرتاکوانا و یکی از برگزارکنندگان این نمایشگاه گفت: "۲۳ نوع خط کوفی را ما در همین نمایشگاه شناسایی کردیم. حتی در یک تابلوی استاد، ۱۷ نوع کوفی تحریر شده است."

آقای ضرغام می‌گوید بعد پژوهشی کارهای استاد عطار به اندازه کیفیت هنری آثار او برجسته است.

عطار هروی با تحمل زحمت بسیار، توانسته بود از روی سکه‌ها و آثار بسیار قدیمی، به شیوه‌ها و راز و رمزهای انواع خط که در زمانه‍‌های بسیار دور رایج بوده، دست پیدا کند و به همان شیوه‌ها بنویسد.

گفته می‌شود عطار خط کوفی چند قرن پس از ظهور اسلام را به شیوه‌های رایج در همان عصر معین نوشته است.

سخای هنری

تقریبا تمامی تابلوهای این نمایشگاه از خانه‌های مردم به طور موقت، امانت گرفته شده است.

جاوید ضرغام می‌گوید: "موسسه آرتاکوارا چهارده ماه روی این نمایشگاه کار کرده و در این مدت این آثار را از خانه های شخصی، مسجد جامع هرات و محلات معین گردآورده‌ایم. استاد عطار آدم بسیار پرکاری بود. کسی که بیشترین آثار خطی را در بین خوشنویسان ارایه کرده است. اینجا دوصد اثر گذاشتیم. همین حالا اگر در شهر هرات بگردیم، دو صد اثر دیگر هم و شاید بیشتر در خانه های مردم خواهید یافت."

چگونه این همه تابلو به خانه‌های مردم راه یافت؟

سید عبدالقادر رحیمی خطاط و خوشنویس هراتی می‌گوید: "من فکر می‌کنم که تولید کار استاد باید بیش از هزار حتی هزارها باشد. به این دلیل که استاد عطار بسیار سخاوتمندانه به هر کس (تابلوهایش را) تحفه/هدیه می‌داد. کسی برایم حکایت کرد و گفت که پیش استاد عطار شاگرد شده بودم و به او گفتم که خوش دارم تابلویی از شما داشته باشم. گفت یک روز جمعه که کم کم باران هم می‌بارید کسی دق الباب کرد. وقتی بیرون شدم دیدم که استاد عطار خود تابلویی را که برایم نوشته بود به خانه آورده است."

اثر هنری همیشه متاعی عزیز بوده است. بسیاری از هنرمندان در اهدای آثار هنری شان حاتم بخشی نکرده‌اند. اما استاد عطار حتی به کسانی که چندان علاقه به خوشنویسی هم نداشته و حتی به اهمیت کارهای او پی نبرده‌اند، تابلو اهدا کرده است.

آقای رحیمی معتقد است که عطار با این روش سخاوتمندانه، هدف هنری هم داشته است.

او می‌گوید: "این به این معناست که استاد عطار حتی به کسانی که دوست صمیمی او هم نبوده، سخاوتمندانه تابلو می‌داده. این سخاوت در این زمینه شاید به خاطر اشاعه هنر و معرفی هنر بوده و به هر کسی که از او می‌خواسته تابلو اهدا می‌کرده. به همین دلیل هم با برخی از تابلوها با بی‌مهری برخورد شده است."

آقای رحیمی حالا تابلویی را نگهداری می‌کند که استاد عطار به کسی دیگر اهدا کرده بود. می‌گوید فردی که این تابلوی هفت خط به او اهدا شده بود قدرش را ندانسته و در میان کاغذ پاره ها رهایش کرده بود.

داستان این تابلو که سه چهارم آن از بین رفته از زبان آقای رحیمی شنیدنی است: "حدود ۱۵ سال پیش کسی در بین پلاستیکی پارچه‌های کاغذ را آورد. در بین آنها پارچه هایی یافتم که روی آن خطاطی شده است. هفته‌ها کار کردم و این پارچه‌ها را کنار هم گذاشتم تا بالاخره مشخص شد که این تابلویی است از استاد عطار که پاره پاره و به بیرون انداخته شده است. شاید کسی که این کار را کرده نمی‌دانسته که این بخشی از تابلوی با ارزش هفت قلمی است. در این تابلو هفت نوع خط تحریر شده است."

هنوز شمار دقیق کارهای استاد عطار معلوم نیست. برخی آثار این خوشنویس برجسته در سال‌های جنگ به یغما رفت، شماری در اثر کم اعتنایی کسانی که این تابلوها به آنان اهدا شده بود، آسیب دیده و برخی هم ناپدید شده است.

برگزاری یک نمایشگاه دایمی یا ایجاد یک محل دایمی برای نگهداری آثار استاد عطار هدفی است که حالا شماری از فرهنگیان آن را دنبال می‌کنند.