محمود خوشنام؛ از نجوای سنت تا غوغای پاپ

شنبه شب بیست‌وسوم فوریه، مراسمی در بزرگداشت محمود خوشنام، پژوهشگر موسیقی در دانشکده مطالعات شرقی و آفریقایی لندن (سواَز) برگزار شد. این برنامه را انجمن سخن و بنیاد ژاله اصفهانی تدارک دیده بودند و در آن از کتاب جدید محمود خوشنام "از نجوای سنت تا غوغای پاپ" نیز رونمایی شد. مجری برنامه سودابه فرخ‌نیا، بازیگر و کارگردان تئاتر بود و فعالان در حوزه‌های مختلف موسیقی به سخنرانی و اجرای زنده موسیقی پرداختند و پیام‌های صوتی و ویدئویی هنرمندانی که حضور نداشتند پخش شد.

محمود خوشنام، متولد ۱۳۱۴ در تهران، پژوهشگر و کارشناس موسیقی ایرانی است که صدها مقاله تحقیقی و چندین کتاب در زمینه‌ موسیقی ایران به چاپ رسانده است. او پیش از انقلاب بنیان‌گذار و سردبیر ماهنامه رودکی و همچنین سردبیر مجله موسیقی بود. او پس از انقلاب به آلمان مهاجرت کرد و در تمام این سال‌ها در بررسی، نقد و پژوهش فرهنگ و موسیقی فعال بوده است. کتاب اخیرش، حاصل چندین دهه پژوهش در موسیقی ایران است.

در مراسم بزرگداشت آقای خوشنام، ایرج جنتی عطایی، شاعر و ترانه‌سرا نخستین کسی بود که سخنرانی کرد. او با پرداختن به این که جامعه، فرهنگ و تاریخ ایران هرگز به ترانه و کارورزان ترانه مهر نورزیده و آنها را با القاب دلشکن خطاب کرده، گفت: "من کمتر از پناهگاهم بیرون می‌زنم اما آنچه امروز من را در ستیز با خود به اینجا کشاند، آن تلاش باشکوهی است که محمود خوشنام سال‌ها برای پژوهش در زمینه‌ موسیقی و به ویژه ترانه کرده و من آمده‌ام تا از او تشکر کنم." او همچنین از اینکه برای ترانه‌سرایان حضور امثال محمود خوشنام -که تعدادشان شاید به سه یا چهار نفر هم نرسد- چقدر اساسی، خدمتگزار و مشوق است.

سپس سپیده رئیس سادات، نوازنده و خواننده به معرفی کتاب از نجوای سنت تا غوغای پاپ پرداخت. او کتاب را راوی یک قرن موسیقی ایران و بسیار جامع دانست که با سرفصل‌های متنوع به موضوعاتی از جمله موسیقی سنتی، نوآورانه، پیشرو (موسیقی‌ای که فرماسیون غربی دارد)، موسیقی عامیانه، نقد موسیقی، موسیقی فیلم و تقریبا هر موضوع دیگر مرتبط با موسیقی می‌پردازد. اما در عین ظاهر پراکنده "در عین کثرت یک وحدتی دارد. که اگر اشتباه نکرده باشم، دکتر خوشنام در تمام این سال‌ها در پی پاسخ دادن به یک سوالی بوده‌اند و آن درک و دریافت رابطه بین سنت و نوآوری است. در طول کل این کتاب، دائما سوال این است که این هنرمندان به کدام سمت گرایش دارند؟"

به زعم رئیس سادات، بیوگرافی‌ها همراه با خاطرات شخصی نویسنده و مصاحبه‌هایی گاه مفصل، کتاب را خواندنی‌تر می‌کند و به همین دلیل از لحن خشک و رسمی غالب بیوگرافی‌ها در آن خبری نیست. او همچنین از عدم تفکیک جنسیتی در بخش‌های مختلف کتاب استقبال کرد و گفت: "پنج جلد کتاب مردان موسیقی داریم که زنان هیچ حضوری در آن ندارند و یک جلد 'زنان موسیقی از اسطوره تا امروز' که فقط به زنان پرداخته‌ است. خوشبختانه در این کتاب از تفکیک جنسیتی خبری نیست."

به گفته خانم رئیس السادات این کتاب با آن که چاپ انتشارات فرهنگ جاوید در داخل ایران است، از تیغ سانسور جان سالم به در برده است. "خوشبختانه هیچ دستی در این کتاب برده نشده و سانسور نشده. برای مثال در مورد خانم مرضیه در اغلب کتاب‌های مربوط به تصنیف‌ها و ترانه‌های جاودان ایرانی، نام و خدماتی که کرده‌اند سانسور می‌شود، که خوشبختانه در این کتاب این اتفاق نیفتاده".

رئیس السادات همچنین در نقد کتاب به عدم اشاره به تاریخ برخی مصاحبه‌ها اشاره کرد و این مسئله‌ که "تفکیک هنرمندان به سنتی و نوآور شاید مشکل‌ساز باشد چون هنرمندان در طول فعالیت‌شان می‌توانند گرایش‌های مختلف پیدا بکنند. البته در این کتاب آنقدر به ظرافت و نوآنس‌های زندگی این هنرمندان با دقت اشاره شده که باعث می‌شود مسئله به این تقسیم دوتایی ختم نشود." به تعبیری گرچه هنرمندان در این دسته‌ها قرار گرفته‌اند اما جا برای تعبیر و تفسیر مخاطب هم باز گذاشته شده است.

در میان پیغام‌های ضبط شده که در سالن پخش شد، حسین علیزاده، موسیقیدان و آهنگساز از نقش بسزای محمود خوشنام در خاطرات فرهنگی موسیقی گفت. سیما بینا نیز در پیامی صوتی از آقای خوشنام به عنوان نامی خوش و به یاد ماندنی در تاریخ فرهنگی ایران یاد کرد. علی رهبری، موسیقیدان و رهبر ارکستر نیز در پیامی از خاطرات مشترکش با او گفت.

مجید کاظمی، آهنگساز و خواننده قطعاتی را با ترانه‌های ایرج جنتی عطایی اجرا کرد، فرنوش بهزاد رهبر ارکستر و آهنگساز درباره موسیقی و تاریخ موسیقی صحبت کرد و سپیده‌ رئیس سادات نیز آواز خواند و ساز نواخت. پيمان حيدريان هم به همراه دو نوازنده ديگر، قطعه راه دريا از ساخته هاى خود را اجرا كرد.

الهه خوشنام، همسر محمود خوشنام به قول خودش از "دریچه چشم یک همکار" درباره همسرش صحبت کرد و از اهمیتی که خوشنام همیشه به جوانان داده و تلاش او برای باز کردن راه آنها صحبت کرد.

"ما از طریق آقای مرتضی ممیز، استاد گرافیک ایران که تمام طرح‌های روی جلد رودکی کار ایشان بود بود،آشنا شدیم. ایشان بچه‌های دانشجو را به محمود خوشنام معرفی می‌کردند تا در بخش آرشیو و ترجمه مطالب کار کنند. من همان موقع تعجب می‌کردم که چه طور محمود خوشنام ما را که هیچ تجربه‌ای نداشتیم به کار می‌گرفت. بیشتر دقت که کردم دیدم که هیئت تحریریه ماهنامه رودکی، مهشید امیرشاهی، داریوش آشوری و قاسم هاشمی‌نژاد هستند، که همه از نوآوران زمان خودشان بودند و در اوج جوانی."

الهه خوشنام همچنین اشاره کرد که نقدی که محمود خوشنام انجام می‌دهد و البته خودش آن را وارسی می‌خواند، هرگز به گونه‌ای نبوده که بخواهد کسی را ناامید کند.

اما محمود خوشنام که به علت کسالت بر روی صندلی مخصوص‌اش قرار داشت، در پایان مراسم از انگیزه‌اش برای شصت سال فعالیت فرهنگی اش صحبت کرد.

"از ۱۳۳۳ که کار فرهنگی را شروع کردم، همیشه کنجکاوی باعث شده که بخواهم راز کار را بیابم و این کتاب حاصل سرخوانی‌های جوانی بنده است. متاسفانه یک مشکل عمده، عشق تقدس‌آمیز به موسیقی سنتی و بی‌اعتنایی به انواع موسیقی است و موسیقی پیشرو، موسیقی عامیانه و موسیقی فولکلور آن طور که باید پیش نرفته است. تمام وقت را به موسیقی سنتی دادن و از موسیقی‌های دیگر صرف نظر کردن شرط انصاف نیست. منظورم از موسیقی پیشرو، موسیقی است که با تکنیک غربی ساخته می‌شود، که متاسفانه امروز در جایگاه خودش نیست. سنتی‌ها علاقه دارند موسیقی عامیانه را مبتذل می‌نامند. ۸۰ درصد مردم با این موسیقی ارتباط زده‌اند و زمزمه می‌کنند. چرا مبتذل است؟ چرا بد است؟ نباید اعتبار و احترام موسیقی عامیانه از دست برود."

برنامه با پخش قطعه‌ای از موسیقی پیشرو به نام رقص کردی از قاسم طالب‌زاده ویولونیست معروف، به انتخاب محمود خوشنام به پایان رسید.