د افغان ښځو ورځنی ژوند څنګه تېرېږي؟

ژوندی پوښښ

1. ۱۷ کب ۱۴۰۳ - ۷ مارچ ۲۰۲۵د طالبانو تر واک لاندې د مېرمنو ژوند څنګه بدل شوی؟

   هغو مېرمنو او نجونو چې مخکې یې په افغانستان کې نسبي ټولنیزې ازادۍ درلودې او توانېدلې وې چې ښوونځیو ته ولاړې شي او کارونه ولري - که څه هم په خبره یې د هغوی پر وړاندې تبعیض او تاوتریخوالی موجود و،‌ خو په ۲۰۲۱ کال کې بیا واک ته د طالبانو له رسېدو سره، ‌د دوی هیلې په سېند لاهو شوې.

   په تېرو درېیو کلونو کې، دوی له ۱۲کالو پورته عمر نجونې له زدکړو بې برخې کړې او د ښځو د کار کولو انتخابونه په جدي توګه محدود شوي دي.

   افغان مېرمنو او نجونو ته اجازه نه ورکول کېږي چې په عامه ځایونو کې له بشپړ حجاب پرته یا له نارینه محرم پرته ښکاره یا یې غږ په زوره واورېدل شي، نه دې ته اجازه لري چې پارکونو، ورزش ځایونو یا نورو ځایونو ته لاړې شي.

   له تېرې اګسټ میاشتې د ملګرو ملتونو د ښځو راپور وايي، ۱۸٪ افغان مېرمنو ویلي په تېرو درېیو میاشتو کې یې له خپلې کورنۍ بهر هیڅ مېرمنه نه ده لیده.

2. ۱۷ کب ۱۴۰۳ - ۷ مارچ ۲۰۲۵فرشته: د بهر منظره لیدل مې ارمان دی

   له فرشتې مو اوس ځینې نور جزییات هم ترلاسه کړل، له دې مو وغوښتل چې د طالبانو په واکمنۍ کې د یوې قابلې په توګه په همدې جمعې ورځ کې د خپلو چارو په اړه موږ ته معلومات راکړي. دا وايي، پر جمعه معمولا د کور چارې کوو.

   "موږ چې ټوله اوونۍ په نورو چارو بوخت یو، د جمعې ورځ بیا د کور د پاکولو، کالیو وینځلو او اوتو کولو لپاره وي. مېلمستون پاکوو، د نور کور صفاکارۍ کوو او ان د راتلونکې اوونۍ لپاره خواړه چمتو کوو".

   موږ هره ورځ نه شو کولای خواړه پاخه کړو، ځکه نو پر جمعه ډېر خواړه یو ځاي پخوو او په یخچال کې یې ږدو. یو کتاب مې چې لوست سرلیک یې داسې دی چې: "لطفا یوه ښه مېرمن واوسئ". دا ښايي د هماغه لیکوال اثر دی، چې بل کتاب یې، لطفا مږ یا مېږه له ځانه مه جوړوئ، نومېږي. موږ مېلمانه هم نه لرو، هیله مې دا ده، چې یو څوک مو مېلمانه کړي، یو څه به منظر هم بدل شي او ذهنونه به مو هم تازه شي.

   یاد مې شي، چې وروستی ځل د طالبانو له واکمنېدو یوه اوونۍ مخکې موږ ټول یو ځای بهر ته وتلي وو. موږ هغه وخت پغمان، بامیان او بند امیر ته تللي وو.

   اوس هغه وختونه لکه تېر یادونه داسې ښکاري او ډېره مې خواشینې کوي. د هغو ورځو تصویرونو ته کتل راته اوس ډېر ګران دي.

3. ۱۷ کب ۱۴۰۳ - ۷ مارچ ۲۰۲۵طالبان څنګه په ۲۰۲۱ کال کې بېرته واک ته ورسېدل؟

   دوه لسیزې وروسته له دې چې د امریکا په مشرۍ پوځي ائتلاف د طالبانو حکومت نسکور کړی و،‌ دغه ډله په ۲۰۲۱ کال کې بېرته واک ته ورسېدل.

   دوی په چټکۍ د هېواد په لر او بر کې پرمختګ وکړ، ولایتونو او ولسوالیو ژر سقوط‌ وکړ، تر دې چې د اګست پر ۱۵مه کابل هم سقوط شو.

   بهرني ځواکونه، چې له مخکې یې پرېکړه کړې وه چې وتلي شي، د طالبانو د پرمختګ چټکتیا له امله حیران شول او پریکړه وشوه چې باید ژر وتلي وای. ډېری هغه افغان مشران چې د لوېدیځ ملاتړ ورسره و، نورو هېوادونو کې یې پناه واخیسته، په داسې حال کې چې زرګونه افغانان او بهرنيان، چې د طالبانو له واکمنۍ یې وېره درلوده، له هېواده د وتلو لارې لټولې.

   په څو اونیو کې، طالبان د ټول افغانستان کنټرول ترلاسه کړ – یو داسې څه چې په ۱۹۹۶ تر ۲۰۰۱ کلونو کې د خپلې لومړۍ واکمنۍ په ترڅ کې پرې نه وو توانېدلې.

4. ۱۷ کب ۱۴۰۳ - ۷ مارچ ۲۰۲۵سوریا: کله چې حکومت نسکور شو، ما هڅه وکړه چې د ورزشکارې په توګه خپل ټول شواهد له منځه یوسم

   د طالبانو له واکمنۍ سره، ډېرو مېرمنو خپلې هیلې او ارمانونه له لاسه ورکړل. ۲۹ کلنې سوریا موږ ته وویل چې د یوې مسلکي ورزشکارې کېدو هیله یې درلوده.

   "سهار مو پخیر! نن په افغانستان کې جمعه ده. زه تازه راپاڅېدلې یم او د ورځې لپاره کوم ځانګړی پلان نه لرم. له خپلې مور سره ناسته یم، خبرې ورسره کوم او د راتلونکي اختر لپاره پلانونه جوړوو. پخوا به زه له کورنۍ یا ملګرو سره تفرېح ته تللم، خو اوس د کور د کارونو، پاکولو او نورو دندو پرته بله بوختیا نه لرم."

   "له ښوونځي راهیسې، زه له منډو وهلو سره ډېره مینه لرم او غوښتل مې چې ورزشکاره شم. په پوهنتون کې، ما د منډې په یوه سیالۍ کې لومړی مقام وګاټه او خپله لومړۍ جایزه مې واخیسته. پر جایزې لیکل شوي وو: "په محدودیتونو باور مه کوه."

   زه له ډېرو ننګونو سره مخامخ شوم، خو له ټولو سختیو سره سره، ما منډې ته دوام ورکړ. ما دوه ځلې د ملي ټیم په ازموینو کې برخه واخیسته او درېیم مقام مې خپل کړ."

   "خو بیا، ناڅاپه، افغان حکومت نسکور شو. هر څه له‌ منځه لاړل. ما له وېرې ځینې اسناد حتی وسوځول، ځکه نه پوهېدم چې راتلونکی به څه ډول وي".

   ما هڅه وکړه چې خپل ټول عکسونه او شواهد پاک کړم. ما یو سند درلود چې د افغانستان بېرغ پرې و او کله چې مې مور هغه وسوځاوه، ما درې ورځې ژړل. له هغه وروسته، ما نور د خپلو هیلو لپاره د عدالت غوښتلو کومه لار نه درلوده."

5. ۱۷ کب ۱۴۰۳ - ۷ مارچ ۲۰۲۵طالبان د ښځو حقونو په اړه کړو ژمنو باندې و نه درېدل, یوګیتا لیمای- د سوېلي اسیا او افغانستان لپاره خبریاله او محفوظ ذبیدي

   طالبانو چې د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د افغانستان واک ترلاسه کړ ، نو اعلان یې وکړ چې ښځو ته به د زده کړو او کار اجازه وي او په ټولنه کې به ډېرې فعالې وي.‌

   خو اوس څه باندې درې کاله تېر شول او دا ثابته شوه چې دا هسې د طالبانو هوايي خبرې وې. دوی پر نجونو او ښځو ظالمانه محدودیتونه لګولي او دمه په دمه یې ازادۍ ترې اخیستې او اخلي.

   نجونې له ښوونځيو منع شوې او د ښځينه محصلانو پر مخ پوهنتونونه تړلي پاتې دي. د امنیتي او روغتیايي برخو په څېر یو څو سکتورونو نه پرته ښځې د کار اجازه نه لري،‌ بلکې په یادو برخو کې هم پرې محدودیتونه ورځ تر بلې په زیاتېدو دي.

   همدا راز افغان ښځې په کور دننه له کورنیو او یا هم له نړیوالو نادولتي موسسو یا انجوګانو سره له کار کولو منع شوې دي. چا هم چې د دغو بندیزونو پر ضد د اعتراض هڅه کړې نو له تاوتریخوالي، بند او یا نورو ګواښونو سره مخامخ شوي دي.

   هماغه ده چې ورو ورو لاریونونه یا احتجاجونه درېدلي دي. د طالبانو حکومت د مشر د فرمانونو له مخې، ښځې باید داسې لباس وکړي چې د مخ په ګډون له سر تر پښو پکې پټې وي. هغه تېر کال یو قانون نافذ کړ چې له مخې یې ښځې په عامه ځایونو کې په لوړ غږ له خبرو کولو منع شوې دي.

   دغه قوانین په ټول هېواد کې یو شان نه دي‌ پلي شوي بلکې په یو شمېر سیمو کې خو ځينې خاص محدودیتونه په کلکه نه عملي کېږي.

   په ټوله کې د افغانستان د لوی اکثریت ښځو او نجونو ژوند د هرې ورځې په تېرېدو سره په ټپه درېدلی او دوی پخپلو کورونو کې بندیوانې پاتې دي.

6. ۱۷ کب ۱۴۰۳ - ۷ مارچ ۲۰۲۵شکیلا: هر سهار زه د کارونو لېست لیکم

   ۴۲ کلنې شکیلا دوه کاله وړاندې د جامو یوه هټۍ پرانیسته او موږ ته یې وویل چې څنګه خپل سهار پیلوي:

   "زه د سهار په شپږو بجو پاڅېږم، لږ ورزش کوم، بیا تفکر (مدیتیشن) کوم. زه هغه کارونه لیکم چې د ورځې په اوږدو کې یې کول غواړم، بیا ناشته کوم او خپل دوکان ته د تګ لپاره چمتو کېږم.

   زه خپل دوکان په مینه پاکوم او د ورځې په اوږدو کې له پېرودونکو سره اړیکه نیسم او فرمایشونه برابرم."

7. ۱۷ کب ۱۴۰۳ - ۷ مارچ ۲۰۲۵وروستی, "غواړم د افغان مېرمنو غږ واوسم"

   د طالبانو حکومت له هغه راهیسې چې په اګست ۲۰۲۱ کې واک ته ورسېد، د مېرمنو د حقونو پر وړاندې بېلابېل فرمانونه صادر کړي دي.

   په لومړیو ورځو کې، هغه مېرمنې چې د دغو محدودیتونو پر ضد یې اعتراض وکړ، ونیول شوې، بندیانې شوې او حتی ووهل شوې، لکه څنګه چې ځینو کسانو بي بي سي ته وویل، دا کار هر ډول مقاومت کمزوری کړ.

   له هغه راهیسې، پر افغان مېرمنو لا ډېر محدودیتونه لګېدلي، چې د دوی پر کار، زد‌کړو او عامه ژوند په ګډون یې ژور اغېز کړی دی.

   خو بیا هم، دغه مېرمنې له بي بي سي سره خبرې کولو ته چمتو شوې، ځکه هغوی غواړي چې لا یې هم غږ واورېدل شي.

   لکه څنګه چې ۲۴ کلنې روانپوهې زرینې موږ ته د دې اونۍ پیل کې وویل:

   "ځکه چې ما غوښتل د هغو افغان مېرمنو غږ واوسم چې لا هم په دې سختو شرایطو کې مبارزه کوي او هڅه کوي. او همداراز، ترڅو د دوی غږ نړۍ ته ورسېږي او خلک د دوی له وضعیته خبر شي."

8. ۱۷ کب ۱۴۰۳ - ۷ مارچ ۲۰۲۵افغان مېرمنې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د خپل ورځني ژوند کیسې شریکوي: "له مصنوعي ځیرکتیا سره داسې غږېږم لکه ملګری مې چې وي"

   له کابله تر کلیوالي سیمو پورې، موږ د افغانستان له بېلابېلو سیمو د مېرمنو غږ اورو. موږ به راتلونکو ۱۲ ساعتونو کې د افغانستان د بېلابېلو سیمو - له کابله نیولې تر کلیوالو سیمو پورې- له مېرمنو سره خبرې وکړو.

   هغه مېرمنې او نجونې چې د خپل ژوند کیسې راسره شریکوي، بېلابېل عمرونه لري؛ ځینې سوداګرې دي، ځینې د ډاکترۍ زدکړې ته هیله‌منې دي، ځینې ښوونکې، قابله‌ګانې، هنرمنې او ورزشکارانې دي.

   دوی ټولو تېرو درې نیمو کلونو کې د طالبانو تر واک لاندې ژوند کړی – داسې واکمني چې له ۱۲ کلونو پورته نجونو پر مخ یې د زدکړو دروازې تړلې، له نارینه محرم پرته یې د سفر کولو محدودیتونه لګولي او ان هڅه یې کړې چې په عامه ځایونو کې په لوړ غږ د دوی د خبرو کول کنټرول کړي.

   دغه محدودیتونه د دوی د ژوند تقریباً هر اړخ اغېزمنوي او د دوی د کیسو شریکول ستونزمنوي. ډېرې هغه مېرمنې چې نن ورسره خبرې کوو، خپل اصلي نومونه د امنیتي اندېښنو له کبله نه وايي.

   زموږ نننی ژوندی پوښښ هڅه کوي چې د دوی د ژوند یوه کوچنۍ برخه د دوی په خپله ژبه بیان کړي.