پیمان مکه: آیا ترکیه، سعودی و پاکستان می‌توانند «ناتوی اسلامی» را تشکیل دهند؟

بیش از یک هفته از امضای «پیمان مکه» میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان می‌گذرد؛ یک توافق دفاعی مشترک که برخی تحلیل‌گران آن را «پیمان سُنی» یا حتی «ناتوی اسلامی» نامیده‌اند. برخی آن را پیامی به کشورهایی مانند ایران و اسرائیل تعبیر کرده‌اند و عده‌ای دیگر می‌گویند این پیمان بازتاب‌دهنده‌‌ٔ تمایل این کشورها برای کاهش وابستگی امنیتی به امریکا است.

اما با توجه به اینکه متن کامل این توافق هنوز به‌طور عمومی منتشر نشده، گمانه‌زنی‌ها بالا گرفته است؛ منتقدان این توافق استدلال می‌کنند که منافع ملی این سه کشور که از طریق خشکی به یکدیگر متصل نیستند، با هم سازگار نیست. برخی کارشناسان نیز می‌گویند که خودداری از انتشار متن کتبی این توافق، پرسش‌های جدی‌ به‌ویژه در مورد میزان بازدارندگی آن ایجاد می‌کند.

بنابراین، چه چیزی درباره‌ٔ این پیمان می‌دانیم و واکنش‌ها به آن چگونه بوده است؟

در اینجا آن چه را تا کنون می‌دانیم و آنچه همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد، مرور می‌کنیم.

ناتوی اسلامی؟

بر اساس این توافق، حمله به هر یک از این سه کشور به منزله حمله به هر سه آن‌ها خواهد بود. هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، این تعهد را «از نظر فنی همانند» ماده ۵ ناتو -یعنی بند دفاع جمعی آن- توصیف کرد.

اما تحلیل‌گران می‌گویند تا زمانی که این پیمان در عمل محک نخورد -مثلا واکنش پاکستان و ترکیه به هرگونه حمله به عربستان سعودی- باید آن را به عنوان یک «بیانیهٔ تمایل» در نظر بگیریم تا یک تعهد الزام‌آور به سبک ناتو.

پرفیسور سرحت گوونچ، از گروه روابط بین‌الملل دانشگاه کادیر هاس، می‌گوید: «تا زمانی که متن توافق را نبینیم، نحوه اجرای آن در هاله‌ای از ابهام باقی می‌ماند.»

گوونچ می‌گوید بر خلاف ناتو که مدت‌هاست از نظر مالی و تسلیحاتی تحت تسلط ایالات متحده بوده، این پیمان «اتحادی میان برابرها» است. او می‌گوید: «این هم خوب است و هم بد؛ زیرا آن‌ها همه کارها را از طریق مذاکره انجام خواهند داد و از بسیاری جهات، حاکمیت ملی خود را در اولویت قرار خواهند داد.»

الیسون مینور از شورای آتلانتیک نیز با این دیدگاه هم‌عقیده است. او به بخش اردوی بی‌بی‌سی گفت: «با در نظر گرفتن منافع و راهبردهای متغیر و در مواردی متناقض این سه کشور، بعید به نظر می‌رسد که این ائتلاف بتواند همانند ناتو، پاسخی نظامی، جامع و کاملا یکپارچه به بحران‌های گوناگون نشان دهد.»

اینکه آیا این پیمان می‌تواند در آینده به یک اتحاد نظامی معتبر تبدیل شود یا خیر، قطعا همچنان جای سوال دارد.

آیا هدف این پیمان ایران است؟

برخی تحلیل‌گران «پیمان مکه» را پاسخی به درگیری‌های خاورمیانه و جنگ میان ایالات متحده، اسرائیل و ایران می‌دانند.

این واقعیت که امضاکنندگان این پیمان شامل دو کشور سنی‌مذهب هم‌مرز با ایران (یعنی ترکیه و پاکستان) و همچنین عربستان سعودی (رقیب منطقه‌ای ایران) هستند، توسط برخی -به‌ویژه در ایران- به عنوان اقدامی در جهت محاصره‌‌ٔ ایران تعبیر شده است.

با این حال، مقام‌ها در ترکیه گفته‌اند که روند منتهی به این پیمان پیش از منازعه و تنش‌های کنونی در منطقه آغاز شده و مذاکرات آن از دسامبر ۲۰۲۴ کلید خورده است. اسحاق دار، وزیر خارجه و معاون نخست‌وزیر پاکستان نیز تأکید کرد که این پیمان علیه هیچ کشوری تنظیم نشده است.

در همین حال، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، در یک نشست خبری گفت: «هیچ دلیلی برای نگرانی از اینکه این پیمان علیه ایران باشد وجود ندارد.» او در عوض گفت که این توافق نشانه‌ای است از اینکه این سه کشور «به این نتیجه رسیده‌اند که نمی‌توانند روی تعهدات امنیتی ایالات متحده حساب کنند.»

کدام کشور بیشترین سود را از این پیمان می‌برد؟

هر سه کشور از این توافق سود می‌برند و در عین حال، نقاط قوت متفاوتی را به آن می‌آورند.

عربستان سعودی یک قدرت بزرگ اقتصادی با منابع مالی، نفوذ دیپلماتیک و نفت است، اما این پادشاهی از تهدیدات رو به رشدی که از راکت‌ها و پهپادهای ایرانی، حملات حوثی‌ها و اختلال در مسیرهای کلیدی دریایی با آن‌ها مواجه است، به هراس افتاده است.

ریکاردو گاسکو از «مؤسسه تحقیقات سیاسی استانبول» می‌گوید که در کوتاه‌مدت، عربستان سعودی ممکن است بیشترین بهره را از این پیمان ببرد. او بر این باور است که ترکیب «فناوری ترکی و توانمندی‌های نظامی سنتی و تجربه راهبردی پاکستان» می‌تواند یک بازدارندگی مؤثر ایجاد کند.

ترکیه عضو ناتو و دارای یکی از بزرگ‌ترین ارتش‌های آن است و مشتاق است تا هم از نظر جغرافیایی و هم دیپلماتیک، به عنوان پلی میان آن سازمان و کشورهای خاورمیانه عمل کند. این کشور پتانسیل ایجاد فرصت‌های جدید برای صادرات و صنایع دفاعی خود را می‌بیند.

پاکستان نیز به نوبه خود یک قدرت نظامی و تنها قدرت هسته‌ای در میان این سه کشور است. این پیمان بر پایه روابط و توافق‌نامه‌های از پیش‌موجود بنا شده است. عمر کریم از «مرکز پژوهش‌ها و مطالعات اسلامی شاه فیصل» استدلال می‌کند که این پیمان می‌تواند جایگاه پاکستان را در مناسبات خاورمیانه ارتقا دهد و در عین حال، از طریق همکاری نزدیک‌تر با عربستان سعودی، منافع اقتصادی و دفاعی به همراه داشته باشد.

اما به گفته الیسون مینور از شورای آتلانتیک، بزرگ‌ترین سود ممکن است جنبه‌ٔ جمعی آن باشد. او می‌گوید این مشارکت به هر سه کشور فرصتی می‌دهد تا پیامی سیاسی و قوی ارسال کنند، وزن دیپلماتیک خود را افزایش دهند و مزایای راهبردی به دست آورند.

این اتحاد در آینده چگونه شکلی خواهد داشت؟

به قول آن ضرب‌المثل انگلیسی: این یک پرسش، میلیون دالری است.

رئیس‌جمهور رجب طیب اردوغان گفته است: «چشم‌انداز ما این نیست که به این سه کشور محدود شویم، بلکه [هدف ما] رشد بیشتر و در صورت امکان، حصول اطمینان از این است که روزی همه کشورهای منطقه تحت این چتر گرد هم آیند.»

مصر در حال حاضر بخشی از یک ائتلاف غیررسمی چهارجانبه با عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه است و به همین دلیل شاید انتظار می‌رفت که به عنوان عضو به این پیمان بپیوندد.

پس از امضای این توافق، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، مصر را یک «شریک طبیعی» توصیف کرد و پیشنهاد داد که این کشور در نهایت می‌تواند به آن ملحق شود. بدر عبدالعاطی، وزیر امور خارجه مصر، نیز گفت که قاهره در حال بررسی «بسیار جدی» این پیمان است.

اما به گفته احمد ابودوح از اندیشکده چتم هاوس، مصر تحت ریاست‌جمهوری عبدالفتاح السیسی، به دلیل خطر تأثیر منفی بر روابط خود با سایر کشورها -که در این مورد خاص شامل کشورهایی چون ایران، اسرائیل، امارات متحده عربی، یونان، قبرس و هند می‌شوند- در پیوستن به بلوک‌ها احتیاط به خرج داده است.

این خطری است که کشورهای امضاکننده خود نیز به آن واقفند؛ چرا که آن‌ها تلاش می‌کنند در منطقه‌ای که به شدت تحت تأثیر جنگ دگرگون شده است، ائتلاف‌ها را راهبری و مدیریت کنند.

این مقاله بر اساس تحلیل‌هایی از بخش‌های ترکی و اردوی بی‌بی‌سی، توسط بخش جهانی نوشته شده است.