خدمات زیبایی در افغانستان؛ « بعد از جراحی اعتماد به نفسم بالا رفت»

«گاهی آدم می‌خواهد برای روحیه و اعتمادبه‌نفس خودش کاری انجام بدهد، که بعد از آن احساس بهتری نسبت به خودش داشته باشد.»

مژگان (نام مستعار)، زنی ۳۷ ساله و باشنده کابل است. او اخیراً چند عمل زیبایی انجام داده است و می‌گوید در سایه محدودیت‌های فراوانی که با آن روبه‌رو بوده است، این اقدام به او احساس خوبی بخشیده است: «خوشحالم و احساس می‌کنم جوان‌تر شده‌ام.»

مانند مژگان تعداد زیادی از زنان در سال‌های اخیر در افغانستان به جراحی زیبایی رو آورده‌اند.

بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی افغانستان در یک بررسی جامع از صفحات مجازی۵۰ کلینیک زیبایی و مراکز تخصصی پوست فعال در افغانستان دریافته است که حدود ۷۰ درصد از این مراکز در پنج سال اخیر ایجاد یا ثبت شده‌اند.

در این مراکز از بوتاکس و فیلر لب تا لیزر، جراحی بینی و لفت (کشیدگی) صورت انجام می‌شود؛ بازاری رو به رشد که از کلینیک‌های کوچک تا شفاخانه‌های تخصصی پوست و زیبایی را در بر می‌گیرد.

پس از ممنوعیت فعالیت سالون‌های زیبایی، بخشی از خدمات زیبایی به‌صورت غیررسمی و در منازل ارائه می‌شود. برخی منابع به بی‌بی‌سی گفتند شماری از مهاجران بازگشته از ایران که سابقه کار در آرایشگاه‌ها را داشته‌اند، اکنون خدماتی مانند تزریق فیلر و بوتاکس را خار ج از چارچوب مراکز درمانی ارائه می‌کنند.

به همین دلیل آمار دقیق از کلینیک‌ها و مراکز زیبایی در دسترس نیست.

شماری از زنانی که این خدمات را در منازل ارائه می‌کردند، درباره میزان تخصص یا آموزش حرفه‌ای خود در این حوزه توضیحی ارائه نکردند.

اکثر زنان در افغانستان در پی به فرمان‌های متعدد رهبر حکومت طالبان، از زندگی اجتماعی به حاشیه رانده شده‌اند.

اما با وجود این شرایط دشوار و خانه‌نشینی، گرایش زنان به این که زیبا به نظر برسند زیبایی به طور روزافزونی افزایش یافته است. هرچند فعالیت آرایشگاه‌های زنانه در این کشور ممنوع شده است،‌ اما مراکز جراحی زیبایی و کلینیک‌های زیبایی همچنان فعال هستند.

ماموران اداره امربه‌معروف حکومت طالبان در اولین سال بازگشت به قدرت، سر مانکن‌های لباس‌های زنانه را در فروشگاه‌ها در کابل و شهرهای دیگر جدا می‌کردند، در سال بعد آرایشگاه‌های زنان رسما ممنوع اعلام شد.

در این گزارش همچنین با بیش از ۳۰ داکتر، متخصص پوست، جراح زیبایی و مسئولان کلینیک‌ها در شهرهای مختلف گفت‌وگو کردیم.

نتیجه بررسی ما نشان می‌دهد که متقاضیان این خدمات عمدتاً زنان جوان ‌هستند. بازار زیبایی در شهرهای بزرگ ازجمله در کابل، هرات در غرب، مزارشریف در شمال و جلال‌آباد در شرق افغانستان رونق بیشتری گرفته است.

در این مراکز بوتاکس صورت، فیلر، لیزر موهای زائد و درمان‌های «جوان‌سازی» پوست به متقاضیان زیبایی ارائه می‌شود.

«از شکل جدید بینی خود راضی هستم»

مژگان در صحبت با بی‌بی‌سی می‌گوید که تاکنون سه عمل زیبایی صورت انجام داده است؛ جراحی بینی، لیفت صورت و تزریق فیلر لب.

او می‌گوید تصمیمش برای جراحی زیبایی از یک مراجعه ساده به یک کلینیک زیبایی آغاز شد:

«یک روز برای تزریق فیلر لب به شفاخانه رفته بودم. آنجا زنی را دیدم که تازه بینی‌اش را جراحی کرده بود. نتیجه‌اش خیلی به دلم نشست و همان‌جا تصمیم گرفتم پیش همان داکتر بروم.»

او دو سال پیش جراحی بینی انجام داد و می‌گوید از شکل جدید بینی خود خوشحال است:

«وقتی نتیجه جراحی بینی‌ام خوب شد، تصمیم گرفتم لفت صورت هم انجام بدهم.»

«حالا فیلر لب را همه امتحان می‌کنند»

در حالی که حکومت طالبان زنان را از کار در بسیاری از مشاغل منع کرده است، زنانی که تنها نان‌آور خانواده خود هستند با فقر شدید روبه‌رو شده‌اند.

اما این روند پرسش مهمی را مطرح می‌کند: در کشوری که با بحران اقتصادی، بیکاری گسترده و محدودیت کار زنان و فقر مواجه است، چرا تقاضا برای خدمات زیبایی رو به افزایش بوده است؟

یک زن در شهر کابل که نخواست در گزارش نامش گرفته شود، به بی‌بی‌سی گفت که همیشه آرزو داشته فیلر لب انجام دهد، او گفت:

«گاهی آدم دوست دارد تغییر کوچکی برای زیبایی و افزایش اعتمادبه‌نفسش ایجاد کند.»

به گفته او، خانواده‌اش همواره با این تصمیم مخالفت می‌کردند و همین موضوع، انتخاب را برایش دشوار کرده بود.

با این‌حال، در نهایت به خاطر علاقه و اشتیاقی که داشت، تصمیم گرفت خواسته‌اش را عملی کرده و فیلر لب انجام دهد.

او می‌گوید پس از آنکه بدون رضایت خانواده این کار را انجام داد و به خانه بازگشت، در نهایت خانواده‌اش با این تغییر کنار آمدند و آن را پذیرفتند.

مانند این زن، ده‌ها زن دیگر دلایل مشابهی را مطرح می‌کنند.

من با شماری از این دختران در کابل از طریق شبکه‌های اجتماعی در تماس بوده‌ام. آن‌ها به دلیل نگرانی از امنیت خود و «قضاوت‌های اجتماعی» نخواستند هویت شان محفوظ بماند.

آن‌ها می‌گویند: «حالا دیگر فیلر لب چیز خاصی نیست، همه امتحان می‌کنند.»

به گفته برخی کارشناسان از آنجایی که فرصت‌ها و زمینه‌های تفریح و سرگرمی برای زنان و دختران در افغانستان در سطح اجتماع به شدت محدود شده، حضور در رسانه‌های اجتماعی توجه به این خدمات را افزایش داده است.

بصیره منصف، متخصص پوست و زیبایی در هرات، می‌گوید در سال‌های اخیر تقاضا برای خدمات زیبایی «به‌طور چشمگیر» افزایش یافته است.

به گفته او، گسترش شبکه‌های اجتماعی و دسترسی بیشتر مردم به اطلاعات، نقش مهمی در این روند داشته است:

«مردم امروز بیش از گذشته با خدمات زیبایی آشنا شده‌اند. رسانه‌های اجتماعی در این زمینه تأثیر زیادی داشته‌اند و در کنار آن، تمایل افراد برای جوان‌تر و زیباتر به نظر رسیدن نیز افزایش یافته است.»

برای بسیاری از زنان، مراجعه به کلینیک‌های زیبایی تنها به ظاهرشان محدود نمی‌شود.

بخشی از مراجعه‌کنندگان تحت تأثیر فشارهای اجتماعی و باورهای رایج به دنبال تغییر چهره خود هستند.

در جولای ۲۰۲۳ حکومت طالبان دستور تعطیلی تمامی سالون‌های زیبایی زنانه «آرایشگاه‌ها» را در سراسر افغانستان صادر کرد.

بر اساس این تصمیم، خدماتی مانند آرایش، اصلاح ابرو و سایر تغییرات ظاهری «غیرضروری مغایر با احکام اسلامی» اعلام شد.

به گفته منبعی در اتاق تجارت و صنایع افغانستان این تصمیم باعث بیکاری حدود ۶۰ هزار زن در سراسر کشور شده است.

با این حال شماری از زنان به آرایشگری در خانه‌های خود ادامه داده‌اند.

اما کلینیک‌های تخصصی پوست و مراکز درمانی دارای مجوز همچنان فعالند.

یک متخصص پوست در جلال‌آباد در صحبت با بی‌بی‌سی گفت: «ما در کنار خدمات درمانی جلدی، خدمات زیبایی را هم ارائه می‌دهیم.»

افغان‌های از خارج آمده شماری از خدمات زیبایی را در افغانستان امتحان می‌کنند

هزینه پایین خدمات زیبایی در افغانستان باعث شده شماری از افغان‌های مقیم خارج هنگام سفر به افغانستان، شماری از این خدمات را نیز امتحان کنند.

داکتر احسان احمدزی، متخصص جراحی زیبایی و پوست که در امارات متحده عربی و مصر تحصیل کرده است، می‌گوید حدود ۸۰ درصد مراجعه‌کنندگانش زنان هستند.

به گفته یک داکتر دیگر در جلال‌آباد، بسیاری از زنان افغان مقیم اروپا هنگام سفر به افغانستان برای بوتاکس، فیلر و برخی جراحی‌های زیبایی مراجعه می‌کنند، چراکه هزینه این خدمات در افغانستان به‌مراتب کمتر از کشورهای اروپایی است.

بسیاری از متخصصان فعال در این حوزه، در خارج از افغانستان آموزش دیده‌اند. بررسی بی‌بی‌سی نشان می‌دهد که شماری از آنان برای فراگیری و آموزش به کشورهایی مانند هند، ترکیه، پاکستان، امارات متحده عربی و مصر سفر کرده‌اند.

در شبکه‌های اجتماعی، تبلیغات مربوط به داکتران و جراحان خارجی نیز به چشم می‌خورد. بسیاری از کلینیک‌ها با معرفی متخصصان ترکی، هندی و ایرانی تلاش می‌کنند اعتماد مراجعان را جلب کنند.

آیا شبکه‌های اجتماعی استندردهای جدید زیبایی را معرفی می‌کند؟

تحلیل محتوای آنلاین نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از تبلیغات کلینیک‌های زیبایی با استفاده از تصاویر تولیدشده توسط هوش مصنوعی یا مدل‌های خارجی ساخته می‌شوند که تصویری غیر واقعی از نتیجه عمل‌های زیبایی را نشان می‌دهد.

مسئول یکی از کلینیک‌ها به بی‌بی‌سی گفت که محدودیت‌های حکومت باعث شده بسیاری از مراکز نتوانند تصاویر واقعی مراجعان خود را منتشر کنند.

شبکه‌های اجتماعی ازجمله اینستاگرام و تیک‌تاک نقش مهمی در شکل‌گیری معیارهای جدید زیبایی ایفا کرده‌اند.

در غرب افغانستان، به‌ویژه در هرات، بازار خدمات زیبایی رونق بیشتری پیدا کرده است. بازگشت مهاجران از ایران و ورود افراد آموزش دیده از خارج، به گسترش این صنعت کمک کرده است.

یک داکتر در هرات می‌گوید گاهی مراجعه‌کنندگان حتی آگاهی کاملی از این خدمات ندارند.

به گفته یک داکتر دیگر در هرات، در برخی موارد خانواده‌ها نیز دختران‌شان را برای این خدمات می‌آورند «تا خواستگاران بیشتری داشته باشند» یا دخترانی که مراسم عروسی‌شان نزدیک است.

در کنار جراحی‌های زیبایی، توجه به مراقبت‌های پوستی نیز در میان دختران افزایش یافته است و خدماتی مانند فیشال (پاکسازی پوست صورت) و ازبین بردن موهای زاید یا لیزر طرفداران زیادی پیدا کرده است.

این خدمات عمدتاً توسط زنان برای زنان، ارائه می‌شود.

یکی از مراکزی که این خدمات را در کابل ارائه می‌دهد، می‌گوید خدمات دیگری مثل فیشال، مایکروبلیدینگ و شیدینگ لب را انجام می‌دهد.

فریحه نجیب، متخصص مراقبت از پوست در این مرکز، به بی‌بی‌سی گفت که بیشتر محصولاتی که در این کلینیک استفاده می‌‌کنند ساخت کوریای جنوبی است.

به گفته او، «محصولات کوریایی در صنعت مراقبت از پوست و زیبایی جایگاه ویژه‌ای دارند و به همین دلیل ما نیز بیشتر از همین محصولات استفاده می‌کنیم.»

کوریای جنوبی اکنون یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان محصولات آرایشی و مراقبت از پوست در جهان است و تقاضا برای این محصولات همچنان رو به افزایش است. بر اساس گزارشی، ارزش صادرات این صنعت در سال‌ ۲۰۲۴ به بیش از ۱۰ میلیارد دالر رسید.

هشدار متخصصان

با این حال برخی متخصصان هشدار می‌دهند که انجام خدمات زیبایی توسط افراد غیرمتخصص، نبود نظارت کافی و استفاده از مواد خام بی‌کیفیت می‌تواند سلامت مراجعان را با خطر جدی مواجه کند.

داکتر بصیره منصف، متخصص پوست و زیبایی در هرات، می‌گوید: «افراد زیادی هستند که بدون آموزش تخصصی و به‌صورت غیرمسلکی این خدمات را ارائه می‌کنند. تزریق نادرست فیلر یا بوتاکس می‌تواند عوارض جدی به همراه داشته باشد؛ از جمله دوبینی، افتادگی پلک و در برخی موارد آسیب‌های ماندگار.»

به گفته برخی منابع، پس از ممنوعیت فعالیت سالون‌های زیبایی، بخشی از خدمات زیبایی به‌صورت غیررسمی و در منازل ارائه می‌شود. این منابع می‌گویند شماری از مهاجران بازگشته از ایران که سابقه کار در آرایشگاه‌ها را داشته‌اند، اکنون خدماتی مانند تزریق فیلر و بوتاکس را خارج از چارچوب مراکز درمانی ارائه می‌کنند.

از سوی دیگر واردات مواد تزریقی هم برای این افراد از کشور ایران کار ساده‌ٔ است.

از یک سو محدودیت‌های حکومت طالبان، مخالفت برخی خانواده‌ها و شرایط دشوار اقتصادی، و از سوی دیگر، تقاضای رو به رشد برای خدمات زیبایی تصویری پیچیده از واقعیت‌های امروز افغانستان را ارائه می‌دهد.

با این حال اما این پرسش هم به میان می‌آید که آیا مراجعه روزافزون زنان به خدمات زیبایی آیا به معنای ابراز هویت زنانه و جلب اعتماد به نفس از دست رفته آنها است؟