Benzinsiz yay. Yanacaq problemləri onlarla Rusiya regionuna təsir edib

Yanacağın satışına qoyulan məhdudiyyətlər artıq Rusiyanın ən azı 33 regionuna təsir edib, bunu BBC-nin Rusca xidməti hesablayıb. Problemlər hətta Moskvada və kənd təsərrüfatı regionlarında, ilk növbədə isə Krasnodar diyarında başlayıb. Məhdudiyyətləri tətbiq edənlər arasında hətta Tatneft və Lukoyl kimi iri şirkətlər də var.

İyunun 13-də Valentin (adı təhlükəsizliyə görə dəyişdirilib) Moskvanın şimal-qərbindəki "Tatneft" şirkətinin yanacaqdoldurma məntəqəsinə gəlib. O, yanacaq satışındakı məhdudiyyətlərlə ilk dəfə məhz orada qarşılaşıb.

"Yanacaqdolduran birbaşa sənə yaxınlaşır və deyir ki, ödəniş yalnız nağd pulladır, yanacağı isə 20 litrdən çox vurmurlar, — deyə o təsvir edir. — Düzdür, o qeyd etdi ki, əgər dövrə vurub yenidən yaxınlaşsanız, sizə daha 20 litr də vurarıq". Yanacaqdoldurma məntəqəsində kanistrlərə də artıq yanacaq doldurmurlar, yalnız avtomobilin benzin çəninə vururlar.

May ayının sonunda Rusiyanın ilhaq etdiyi Krımda benzin böhranı məhz bu cür qaydalarla başlamışdı. Sonradan yarımadada problemlər daha da pisləşdi: yanacaqdoldurma məntəqələrində çoxsaatlıq növbələr yarandı, benzini isə QR-kodlarla satmağa başladılar.

"Yanacaqdolduranın mənə dediyinə görə, bu, bütün benzinin Krıma yönləndirilməsi ilə bağlıdır, — deyə Valentin danışır. — Amma mən belə başa düşürəm ki, bu, sadəcə onun şəxsi rəyidir".

Bənzər vəziyyətdən Oryol və Rostov vilayətlərində də şikayətləniblər. Oryol vilayətində hakimiyyət orqanları təsdiqləyiblər ki, yanacağı yalnız sertifikatlaşdırılmış metal kanistrlərə və xüsusi polimer qablara doldurmaq qərarı "Rosneft" şirkətinə məxsusdur.

Barnaulda isə hətta xüsusi qabla gələn və benzinin bağ texnikası, zəncirli mişar və ya otbiçən üçün lazım olduğunu izah edənlərə belə kanistrə benzin doldurmurlar.

Moskvalı Valentinin bazar ertəsi günü getdiyi digər Tatneft yanacaqdoldurma məntəqəsində də məhdudiyyətlər eyni idi. Daha sonra o, Lukoyl-un yanacaqdoldurma məntəqəsinə baş çəkib. Orada məhdudiyyət xeyli yumşaq idi — bir nəfərə 100 litrə qədər. Bu, minik avtomobili sürücüsünə adətən lazım olan miqdardan daha çoxdur. Lakin Lukoyl da yanacağı kanistrlərə doldurmur. Bu, Valentini narahat edir, çünki hazırda bağ mövsümünün qızğın çağıdır, onun bağında isə həm otbiçən, həm də zəncirli mişarı var: "Yəni elə bir texnikadır ki, işləmək üçün benzin tələb edir. Və sən onu doldura bilməyəcəksən, çünki benzinin bitsə, onu doldurmayacaqlar."

Bənzər vəziyyət Sankt-Peterburqda da yaşanır. "Dəqiq deyə bilərəm ki, benzinin 20 litr, dizelin isə 40 litr olması ilə bağlı məhdudiyyətlər yalnız "Tatneft"dədir, mən özüm də orada yanacaq doldururam", — deyə şimal paytaxtındakı həmsöhbət BBC-yə bildirib.

İyunun 12-də Tatneft şirkətinin Taneko neft emalı zavoduna dronlar hücum edib. Bu, şirkətin ən böyük NEZ-dir və Reuters-in bir neçə mənbəsinin məlumatına görə, o, fəaliyyətini tamamilə dayandırıb.

İyunun 16-da İnterfaks məlumat yayıb ki, məhdudiyyətlər Tatneft-in Rusiyadakı bütün yanacaqdoldurma məntəqələrində tətbiq edilib. Doğrudur, bəzi regionlarda, xüsusən də Udmurtiya və Çelyabinsk vilayətində bir minik avtomobili üçün bir qədər böyük limitlərin — 30 litr benzin və 60 litr dizel olduğu bildirilirdi. Sonradan çərşənbə axşamı günü məhdudiyyətlərin ölkənin heç də bütün regionlarında tətbiq edilmədiyi barədə məlumatlar yayılıb. BBC-nin Rusca xidməti aydınlıq gətirilməsi üçün şirkətə müraciət edib.

"Hələlik bu cür məhdudiyyətlər tamamilə kritik deyil, — deyə peterburqlu hesab edir. — Təxminən onlarla şirkət var, məhdudiyyətlər isə yalnız Tatneft-dədir.

Krasnodar diyarında da mürəkkəb vəziyyət davam edir. Hələ iyunun 10-da diyarın operativ qərargahı məlumat vermişdi ki, 15 yanacaqdoldurma məntəqəsində benzin bitib: "Bunlar əsasən kiçik, özəl yanacaqdoldurma məntəqələridir".

Bu cür YDM-lər öz istehsalatları olmadığı üçün ilk zərər çəkənlərdir. Lakin problemlər öz NEZ-ləri olan iri şirkətlərə də təsir edib, məsələn, Krasnodardakı Qazpromneft yanacaqdoldurma məntəqəsində benzin yox idi, deyə yerli bloqer Yuri Barançik yazır. Səbəbləri izah edərkən operativ qərargah "istehlakçı tələbatının artmasına" istinad edir — regional hakimiyyət orqanları yanacaq çatışmazlığını tez-tez məhz bu cür "ajiotajla" izah edirlər.

Problemlər yavaş-yavaş Sibirə də təsir etməyə başlayır. Kemerovoda kiçik Forus şəbəkəsinə aid yanacaqdoldurma məntəqələrindən biri adambaşı 20 litr benzin limiti tətbiq edib. Tomskda isə BBC-nin həmsöhbəti benzini yalnız üçüncü cəhddə tapa bilib. Şəhərdə dizellə bağlı da hər şey qaydasında deyil: digər bir respondentin sözlərinə görə, ən azı Timiryazevskidəki (bu, Tomskdan çayın o biri sahilində yerləşən və şəhər dairəsinin bir hissəsi sayılan qəsəbədir) Qazpromneft yanacaqdoldurma məntəqəsində dizel tamamilə bitib.

Bu həftə Uzaq Şərqdə, xüsusən də Xabarovsk diyarında problemlərin olduğu barədə məlumatlar gəlməyə başlayıb. Vanino rayonunun rəhbəri Anatoli Maslov fasilələri Komsomolsk neft emalı zavodunda aparılan planlı təmir işləri ilə izah edib. "Bu günə olan məlumata görə, bələdiyyə ərazilərində fəaliyyət göstərən 15 YDM-dən yalnız altısında fiziki şəxslərə yanacaq verilməsi tamamilə məhdudlaşdırılıb", — deyə Maslov özünün Max kanalında yazıb.

Yarımadanın Ukrayna dronları tərəfindən faktiki blokadası səbəbindən kəskin böhranın hələ bir neçə həftə əvvəl özünü büruzə verdiyi Krımda, son günlərdə vəziyyətin sabitləşməsi əlamətləri görünüb. Bazar ertəsi günü yerli sakinlər və yarımadada benzin axtarışı üzrə teleqram-botlar bəzi yanacaqdoldurma məntəqələrində yanacağın sərbəst satışını xəbər verirdilər, hakimiyyət orqanları isə ən böyük şəbəkələr olan ATAN və TES ilə benzin və dizel yanacağının qiymətlərinin sabit saxlanılması barədə razılığa gəliblər.

BBC-nin Rusca xidmətinin hesablamalarına görə, iyunun ortalarına qədər ölkənin ən azı 33 regionunda müxtəlif məhdudiyyətlər qüvvədə olub. Hesablama aparılarkən sosial şəbəkələrdəki tək-tük şikayətlər deyil, regional medianın nəşrləri ilə təsdiqlənən və bir regionda ən azı üç YDM-ə təsir edən hallar nəzərə alınıb.

Hələlik bu, məhdudiyyətlərin və yanacaq qıtlığının təxminən 60 regionu əhatə etdiyi 2025-ci ilin payızındakı böhranın miqyasından daha azdır. Əgər Tatneft-in fəaliyyət göstərdiyi bütün regionlarda yanacaq satışını həqiqətən məhdudlaşdırdığı barədə məlumat təsdiqlənərsə, onda bu rəqəm keçənilki ilə demək olar ki, eyni olacaq — məhdudiyyətlər ölkə regionlarının ⅔-nə təsir edəcək.

Böhran haradan qaynaqlanır

Oksford Enerji Araşdırmaları İnstitutunun eksperti Andreas Economou hesab edir ki, hələlik bütün ölkə miqyasında yanacaq qıtlığından danışmaq tezdir. Lakin Ukrayna dronlarının neft emalı infrastrukturuna vurduğu zərbələrin nəticələri benzin istehsalına dair məlumatlarda nəzərə çarpır.

Economou BBC-yə verdiyi şərhdə qeyd edir ki, Rusiyanın neft emalı zavodlarının (NEZ) may ayındakı yüklənməsi keçənilki səviyyədən təxminən 12% aşağı olub və son beş ilin minimum göstəricilərindən də aşağı düşüb. Ən çox zərər çəkən sahə benzin istehsalıdır ki, bu da may ayında illik müqayisədə təxminən 22% azalıb. Dizel yanacağının istehsalı isə təxminən 15% aşağı düşüb.

İndiki hücum dalğası 2024-2025-ci illərin kampaniyalarından öz müddəti ilə və müəssisələrin bərpasını çətinləşdirməsi ilə fərqlənir, deyə Economou izah edir. Ekspertin fikrincə, problemlər hələlik yanacağın ayrı-ayrı növləri və müəyyən regionlar ətrafında cəmləşib, Rusiya isə itkilərin bir hissəsini ehtiyatlar, ixracın məhdudlaşdırılması və tədarükün yenidən bölüşdürülməsi hesabına hələ də kompensasiya edə bilir. Bununla belə, Economou xəbərdarlıq edir ki, daxili bazar üçün risklər artmaqda davam edir və vəziyyəti idarə etmək getdikcə daha da çətinləşir.

Rusiyalı ekspert Kirill Rodionov baş verənləri yanacaq bazarında 2023-cü ildən bəri yaşanan ən ağır böhran adlandırır. O qeyd edir ki, Rosstatın rəsmi məlumatlarına görə, ilin əvvəlindən bəri benzinin və dizelin pərakəndə satış qiymətlərinin toplanmış artımı müvafiq olaraq 5,6% və 4,8%-ə çatıb, halbuki rəsmi inflyasiya 3,5% təşkil edib.

Hakimiyyət artıq təxirəsalınmaz tədbirlərə əl atıb. Kommersant qəzetinin yazdığına görə, bəzi NEZ-lərə müvəqqəti olaraq rəsmi şəkildə Avro-5 standartına aid edilən, lakin bəzi parametrlərinə görə daha köhnə Avro-3 standartına uyğun gələn benzin və dizel istehsal etməyə icazə verilib. Bu cür tədbir yanacaq istehsalının həcmini artırmağa və lokal qıtlıq riskini azaltmağa kömək etməlidir, lakin Kommersant-ın rəyini öyrəndiyi ekspertlərin qeyd etdiyi kimi, bu növ yanacaq avtomobilin mühərrikinin, qazçıxarma sisteminin və katalizatorlarının aşınmasını sürətləndirməyə qadirdir.

Yaxın Şərqdə vəziyyətin gərginləşməsindən sonra dünya neft qiymətlərinin artması bazara əlavə təzyiq göstərir. Finam İnvestisiya Qrupunun analitiki Sergey Kaufmanın sözlərinə görə, mövcud dempfer ödənişləri mexanizminə baxmayaraq, ixrac neft şirkətləri üçün daha cəlbedici olur. Eyni zamanda, hakimiyyət orqanları müxtəlif yanacaq növlərinin ixracına qoyulan embarqonu davam etdirir. Hazırda hamı üçün benzin ixracına, qeyri-istehsalçılar üçün isə dizel ixracına qadağa qüvvədədir.

Benzin ixracı daxili bazarın cəmi 5-6%-ni təşkil edir, deyə Energetika və Maliyyə İnstitutunun rəhbəri Marsel Salixov daha əvvəl qeyd etmişdi. Qadağa vəziyyəti bir qədər yumşalda bilər, lakin yanacaq istehsalı ilə bağlı problemləri tamamilə kompensasiya etmək iqtidarında deyil.

Hakimiyyətin yanacaq qıtlığı zamanı artıq dəfələrlə əl atdığı və indi də istifadə etməyə davam etdiyi tədbirlər arasında Belarusdan neft məhsullarının idxalı da var. Milli Birja Qiymət Agentliyi məlumat verib ki, may ayında Sankt-Peterburq birjasında Belarus istehsalı olan benzinin ümumi satış həcmi bir il əvvəlki ilə müqayisədə 26 dəfə çox olub — 0,9 min tona qarşı 23,64 min ton.

Qıtlıq nəyə təsir edəcək?

Yanacaq çatışmazlığı və onun qiymətinin artması kənd təsərrüfatına təsir göstərə bilər. Krımın rəhbəri Sergey Aksyonov iyunun 15-də "ultra-tez yetişən sort" olan arpa kimi erkən dənli bitkilərin biçin kampaniyasının başladığını elan edib və qeyd edib ki, bu məqsədlər üçün dizellə təminat məsələsi yerli hakimiyyət orqanlarının daimi nəzarətindədir. Şərhlərdə isə narazı səslər ucalırdı: "Aqrarçıların yanacaqla bağlı böyük problemləri var: dizeli 130-a təklif edirlər, amma çatdırılmasına zəmanət vermirlər! Ən qaynar mövsümdə belə bir vəziyyətdə necə işləmək olar?"

Forbes-in məlumatına görə, Rusiyanın cənubundakı bir sıra regionlarda aqrarçılar günlərlə dizel tədarükünü gözləməli olurlar, yanacaq üçün isə Volqaboyuna gedirlər.

Problemlər barədə yalnız ölkənin cənubundan məlumat verilmir. İrkutsk vilayətinin qanunverici məclisinin deputatı Stepan Frantenko bəyan edib ki, bəzi tədarükçülər aqrarçılara topdansatış yanacaq tədarükü əvəzinə texnikalarını adi YDM-lərdə doldurmağı təklif edirlər, irihəcmli texnikanı isə oraya daxil etmək olmaz.

Dizel yanacağının qiymətləri möhtəkirlər (möhtəkir fəaliyyət) ucbatından kəskin şəkildə artıb, Usolsk rayonundakı "Buretskoye" təcrübə-istehsalat təsərrüfatı isə yanacaq qıtlığı səbəbindən səpin kampaniyasını dayandırıb, deyə Frantenko bildirib.

"Tədarükçülərlə razılığa gəlmək üçün edilən bütün cəhdlərə iki cavab var: ya onlarda sadəcə [yanacaq] yoxdur, ya da onların qarşısında Rusiyanın qərbinə tədarük etmək tapşırığı var. Əgər biz indi limitləri götürməsək, o zaman yem bitkiləri olmayacaq, taxıl olmayacaq, sadəcə yüz milyonları xərcləməyib, İrkutsk vilayətinin bütün kənd təsərrüfatının tamamilə bağlanmasına hazırlaşmaq olar", — deyə deputat yerli komitənin iclasında bildirib.

SovEkon analitik mərkəzinin direktoru və Rusiyanın kənd təsərrüfatı üzrə aparıcı eksperti Andrey Sizov yanacaq problemlərinin buillik məhsula əhəmiyyətli ziyan vuracağına şübhə ilə yanaşır. BBC ilə söhbətində o qeyd edib ki, İrkutsk vilayəti "mülayim desək, Rusiyada kənd təsərrüfatı məhsullarının o qədər də nəzərə çarpan istehsalçısı deyil".

Məhsul yığımı hazırda ölkənin cənubunda başlayır. "Hələlik yanacağın fiziki olaraq mövcud olmadığını və ya kiməsə çatmayacağını demək olmaz, vəziyyət qətiyyən belə deyil, lakin hiss olunacaq dərəcədə qiymət artımı var. Ona görə də hər şey artıq əkilib və yığılacaq. Sadəcə, bu, kənd təsərrüfatı istehsalçılarının iqtisadiyyatına əlavə bir zərbədir", — deyə Sizov izah edir.

Sizov hesab edir ki, bu, pərakəndə satış qiymətlərinin artmasına təsir göstərəcək: "Hansı dərəcədə təsir edəcəyini demək çətindir, çünki dizel təbii ki, təkcə kənd təsərrüfatında istehlak olunmur, yük avtomobillərinin çoxu, bəlkə də hamısı, o cümlədən ərzaq daşıyanlar da dizellə işləyir".

Ekspertin fikrincə, qiymət artımı nəticədə "kənd təsərrüfatı" istehsalçılarının onsuz da aşağı olan və əslində bəzi yerlərdə çoxdan mənfiyə doğru gedən rentabelliyinə təzyiq göstərəcək.

Redaktor Olqa Şamina.