50 năm Sài Gòn đổi tên: Tiếc nhớ một nền báo chí sôi động

Ngày cuối cùng của tháng Sáu, những bức ảnh của các phóng viên đăng trên mạng xã hội ghi lại một khung cảnh hiếm thấy tại tòa soạn báo Tuổi Trẻ.

Nhiều phóng viên, biên tập viên, nhân viên và người nhà của họ đứng trước sạp báo được dựng tạm lên ngoài sảnh tòa soạn tại số 60A Hoàng Văn Thụ, TP HCM.

Họ lặng lẽ chụp ảnh, ôm nhau, cầm trên tay số báo giấy cuối cùng của tờ báo đã đồng hành cùng bạn đọc từ năm 1975.

Có người nói rằng tờ báo "tiến tới chuyển đổi số mạnh mẽ phụng sự bạn đọc", chỉ việc từ ngày 1/7, Tuổi Trẻ chỉ còn bản điện tử, nhưng cũng có người nói họ buồn vì chứng kiến "một phần lịch sử khép lại".

Không chỉ Tuổi Trẻ, ngày 30/6 cũng là ngày buồn của nhiều cơ quan báo chí tại TP HCM, khi tám cơ quan báo chí của thành phố chính thức kết thúc hoạt động sau nhiều thập niên tồn tại.

Theo quyết định được Thành ủy TP HCM công bố hôm 20/6, từ ngày 1/7, hệ thống báo chí thành phố được tổ chức lại thành Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình TP HCM.

Trên cơ sở giải thể và sắp xếp 11 cơ quan báo chí, chỉ còn ba đơn vị tiếp tục hoạt động dưới mô hình mới gồm Báo Sài Gòn Giải Phóng, Báo điện tử Tuổi Trẻ và Đài Phát thanh - Truyền hình TP HCM.

Tám cơ quan báo chí chính thức dừng hoạt động từ ngày 30/6 gồm Báo Người Lao Động, Báo Phụ nữ TP HCM, Báo Pháp Luật TP HCM, Tạp chí Giáo dục TP HCM, Tạp chí Du lịch TP HCM, Tạp chí Doanh Nhân Sài Gòn, Tạp chí Kinh tế Sài Gòn và Tạp chí Khoa học Phổ thông.

Sự thay đổi này diễn ra đúng dịp kỷ niệm 50 năm thành phố Sài Gòn - Gia Định đổi tên thành TP HCM.

Trùng hợp thay, nó cũng đánh dấu sự kết thúc của một hệ sinh thái báo chí từng là niềm tự hào của đô thị lớn nhất cả nước.

Trao đổi với BBC News Tiếng Việt, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Dũng cho rằng việc "cả một nền báo chí phải nói là lẫy lừng của Sài Gòn" bị dẹp bỏ sẽ có tác động sâu xa đến đời sống văn hóa của người dân thành phố.

"Một nền báo chí sôi động như vậy mà dẹp, cho đến giờ này không hiểu lí do," nhà ngôn ngữ học này băn khoăn.

'Nền báo chí sôi động'

Từ trước năm 1975, Sài Gòn đã là một trong những đô thị có đời sống báo chí phát triển hàng đầu trong khu vực.

Những tờ báo như Gia Định Báo – tờ báo quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam, Nông Cổ Mín Đàm, Lục Tỉnh Tân Văn, Đông Pháp Thời Báo, Thần Chung, hay sau này là Chính Luận, Sài Gòn Mới, Tự Do... trở thành các kênh truyền tải tiếng nói của giới học giả, nhà văn, nhà báo và công chúng.

Trên các sạp báo ở trung tâm Sài Gòn, người dân có thể dễ dàng tìm thấy cả báo tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng Pháp lẫn tiếng Hoa, thậm chí cả tạp chí Playboy, cho thấy mức độ đa dạng về ngôn ngữ, văn hóa và đời sống công cộng mà ít đô thị nào trong khu vực khi đó có được.

Sau ngày Sài Gòn thất thủ 30/4/1975, có hai tờ báo thời Việt Nam Cộng hòa được phép hoạt động: nhật báo Tin Sáng của nhóm Ngô Công Đức, Dương Văn Ba, Lý Quí Chung và tờ Đứng Dậy, tên mới của Tạp chí Đối Diện trước 1975, do các linh mục Chân Tín và Nguyễn Ngọc Lan chủ trương.

Đây là các trí thức, chính trị gia, chức sắc tôn giáo trước 1975 có lập trường chống chiến tranh, chống các chính sách của chính quyền Việt Nam Cộng hòa, có người có cảm tình với Mặt trận Giải phóng, trong khi số khác giữ lập trường trung lập.

Họ được gọi là Thành phần thứ ba và được kỳ vọng là cầu nối cho quá trình hòa giải, hòa hợp, tập hợp trí thức sau 1975.

Việc chính quyền cho phép hai tờ báo của Thành phần thứ ba tái bản có mục đích rõ ràng: sử dụng những tờ báo, những ký giả quen thuộc của Sài Gòn để nói chuyện với dân Sài Gòn, với người miền Nam về chính sách của chính quyền cách mạng.

Trong các thập niên sau khi Sài Gòn đổi tên, TP HCM được xem là thủ phủ báo chí của Việt Nam.

Đây là nơi quy tụ hàng loạt tờ báo có ảnh hưởng lớn như Tuổi Trẻ, Thanh Niên, Người Lao Động, Sài Gòn Giải Phóng, Pháp Luật TP HCM, Phụ Nữ TP HCM, Thời báo Kinh tế Sài Gòn, Doanh Nhân Sài Gòn, Giáo dục TP HCM, Khoa học Phổ thông, Khăn Quàng Đỏ, Thể thao TP HCM...

Bên cạnh đó là Đài Truyền hình TP HCM (HTV), Đài Tiếng nói Nhân dân TP HCM (VOH) cùng hàng loạt tạp chí chuyên ngành, tạo nên một hệ sinh thái báo chí sôi động bậc nhất cả nước.

Không chỉ đông về số lượng, báo chí TP HCM còn nổi tiếng với tính năng động, phản ánh nhanh hơi thở đời sống đô thị, kinh tế thị trường và các vấn đề xã hội.

Nhiều tờ báo tiên phong trong điều tra, phản biện chính sách, mở các diễn đàn xã hội, phát triển báo điện tử từ rất sớm và trở thành nguồn thông tin có ảnh hưởng trên phạm vi toàn quốc.

Báo chí TP HCM, dù vẫn nằm dưới sự quản lý chặt chẽ của Đảng Cộng sản và không được phép đụng chạm tới các lợi ích mang cốt lõi của Đảng, đã mang dáng dấp của một nền báo chí đa dạng, nhiều sắc màu, có chút gì đó gợi nhớ tới nền báo chí tự do trước 1975.

Trong nhiều năm, những tuyến đường như Alexandre de Rhodes, Nguyễn Thị Minh Khai, Cách Mạng Tháng Tám hay khu vực trung tâm Quận 1 tập trung nhiều tòa soạn, được giới làm nghề ví như một "phố báo chí".

Ngày 22/5/2020, UBND TPHCM đã có Quyết định số 1786/QĐ-UBND phê duyệt Đề án sắp xếp, phát triển và quản lý báo chí TPHCM đến năm 2025.

Đề án của thành phố nằm trong dòng chảy chung của quá trình quy hoặc, sắp lại hoạt động báo chí cả nước, bắt đầu từ Đề án Quy hoạch phát triển quản lý báo chí toàn quốc đến 2025 do Bộ Thông tin và Truyền thông xây dựng, Bộ Chính trị thông qua vào ngày 12/3/2015.

Đến ngày 3/4/2019, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã ký Quyết định 362 Phê duyệt Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025.

Dưới thời ông Tô Lâm làm lãnh đạo Đảng (và gần đây giữ thêm ghế chủ tịch nước), hoạt động sắp xếp, tinh gọn bộ máy, sáp nhập đơn vị hành chính đã được tiến hành ồ ạt. Việc sắp xếp lại báo chí cũng được thực hiện rốt ráo.

Theo đó, nhiều cơ quan báo chí được chuyển đổi mô hình hoạt động, chuyển cơ quan chủ quản hoặc sáp nhập nhằm tinh gọn hệ thống.

TP HCM giảm từ 27–28 cơ quan báo chí xuống còn 19 cơ quan báo chí, trong đó một số tờ báo lâu năm trở thành tạp chí hoặc ấn phẩm phụ của các cơ quan báo chí khác.

Dù nhiều thương hiệu vẫn được giữ lại dưới hình thức mới, bức tranh báo chí TP HCM đã thay đổi đáng kể so với giai đoạn đỉnh cao khi hàng chục tờ báo cùng cạnh tranh, tạo nên một đời sống truyền thông sôi động và đa dạng hiếm có, đôi khi le lói hình ảnh của một nền kinh tế thị trường, tất nhiên là vẫn "định hướng xã hội chủ nghĩa" vì Đảng quản lý toàn diện hoạt động báo chí.

Do đó, việc đóng cửa hàng loạt cơ quan báo chí để gom về một mối vẫn khiến nhiều người bị sốc.

"Khi các báo ngoài Bắc bị dẹp bỏ thì có những tờ đáng được sống tại TP HCM cũng phải chết lây," một phóng viên tại TP HCM nói với BBC News Tiếng Việt trong điều kiện ẩn danh.

Trong đợt sắp xếp báo chí cấp trung ương, Chính phủ đã chấm dứt hoạt động của các kênh Truyền hình Nhân dân, Quốc hội, Thông tấn, VOV và VTC, chuyển chức năng về VTV, đồng thời tái cơ cấu các cơ quan chủ quản theo hướng tinh gọn bộ máy.

Cổng thông tin điện tử của Chính phủ cho biết sẽ tập trung xây dựng Thông tấn xã Việt Nam là cơ quan thông tấn quốc gia, Đài Tiếng nói Việt Nam là đài phát thanh quốc gia, tập trung vào báo in, báo điện tử, báo nói (VOV) để thực hiện nhiệm vụ chính trị, được ngân sách nhà nước bảo đảm chi thường xuyên cho các hoạt động.

Ở cấp địa phương, từ gần 900 cơ quan báo chí ở giai đoạn cao điểm, đến cuối năm 2025, cả nước còn khoảng 778 cơ quan sau sắp xếp, theo một bài viết trên báo Nhân Dân vào hôm 22/6/2026.

"Báo chí Sài Gòn tự chủ được nhưng phải chết theo vì chỉ thị chung quy hoạch báo chí phải chết vì cái chung, vì muốn dẹp bớt báo chí có tiếng nói phản biện gây ồn ào. Giờ báo chí như cái loa phường rồi, lãnh đạo nói sao đọc lại vậy, nên có ít hay nhiều báo cũng như nhau. Cứ gom lại cho dễ quản," vị phóng viên ẩn danh nói.

Người này, có thâm niên 15 năm làm nghề, nói rằng việc tinh gọn bộ máy còn "kinh khủng hơn nhiều", nhưng nhiều người, nhiều ngành "không khóc to như báo chí thôi".

PGS-TS Hoàng Dũng cho rằng điều khiến nhiều người tiếc nuối là không ít tờ báo ở TP HCM bị sáp nhập vốn hoạt động theo cơ chế tự chủ tài chính, có lượng độc giả ổn định và đóng góp cho ngân sách.

Theo ông, việc các cơ quan báo chí này biến mất đặt ra câu hỏi về hiệu quả của việc tinh gọn khi nhiều đơn vị được ngân sách bảo đảm hoạt động vẫn tiếp tục tồn tại.

"Nó khác hẳn với tờ Nhân Dân, to nhất của cả nước, nhưng to nhất về mặt hành chính thôi chứ còn thực tế là một tờ báo không ai đọc, có tác động rất hạn chế và tiêu tiền thì rất khủng khiếp, vì tờ đó được coi như là một bộ cơ mà.

"Tổng biên tập của tờ đó là phải là ủy viên Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam; tờ báo được xếp ngang một bộ, nên Ban biên tập gọi là Bộ biên tập, người phụ trách tổ chức của tờ báo được gọi là vụ trưởng vụ tổ chức. Ngốn tiền khủng khiếp," ông Dũng nói.

Chúng tôi không có số liệu cụ thể về số tiền mà Báo Nhân Dân nhận từ ngân sách nhà nước hằng năm, do tờ báo này thuộc Đảng mà các vấn đề thu chi của Đảng không được công khai, minh bạch. Tuy nhiên, để dễ hình dung thì có thể tham khảo một số cơ quan tương tự. Theo Dự toán chi thường xuyên của ngân sách trung ương năm 2025 do Bộ Tài chính công bố, Thông tấn xã Việt Nam nhận ngân sách 762,490 tỷ, Đài tiếng nói Việt Nam nhận 781,24 tỷ, Đài truyền hình Việt Nam nhận 203,54 tỷ.

Ông Hoàng Dũng đặt vấn đề rằng "hàng loạt tờ làm hao mòn ngân sách thì tồn tại, còn những tờ báo đóng góp vào ngân sách, có tiếng nói giúp cho sự cai trị của nhà nước thì bị dẹp bỏ".

"Lưu ý là ở Việt Nam không có báo tư nhân, tất cả các tờ báo đó đều nằm dưới sự giám sát chặt chẽ của Đảng. Đảng luôn luôn nắm bàn tay sắt, nắm rất chặt tất cả những tờ báo này. Như vậy thì họ đâu cần lo gì chuyện dùng những tờ báo này để diễn biến hòa bình hay gì đó…"

"Mà đứng về mặt quản lý, khi tôi không được đọc tờ Tuổi Trẻ, tôi đọc trên Facebook. Chứ không phải là nhất thiết tôi phải đọc Nhân Dân đâu. Tôi không thích đọc báo Nhân Dân thì tôi đọc báo khác, đọc báo trong nước không được tôi đọc báo nước ngoài," ông nói thêm.

Theo nhà nghiên cứu này, khi đã có internet thì cái gông cùm tư tưởng dù chặt đến đâu cũng "không thể chặt như xưa được nữa", người ta vẫn có cách để tìm được thông tin.

Với những người làm nghề, tác động của quá trình sắp xếp không chỉ nằm ở sự biến mất của những thương hiệu báo chí đã gắn bó hàng chục năm mà còn là câu chuyện sinh kế.

Vị phóng viên ẩn danh nói với BBC rằng nhiều đồng nghiệp của mình đã mất việc, một số phải chuyển sang làm những công việc hoàn toàn khác để mưu sinh, chẳng hạn như chạy Grab.

"Thời bình mà, đâu phải thời chiến đâu mà đói," người này cười gượng.

Nhưng phía sau câu nói có phần lạc quan ấy là nỗi buồn của một người vừa chứng kiến một phần lịch sử báo chí Sài Gòn khép lại.