Robot hình người sắp tiến ra chiến trường?

Tôi đến một không gian công nghiệp ở khu vực công nghệ cao tại San Francisco, với kỳ vọng sẽ thấy một robot hình người mang dáng vẻ đe dọa, giống như một "lính robot" tương lai đang thực hiện các thao tác chiến đấu.

Nhưng thay vào đó, robot Phantom màu đen, bóng loáng và không có khuôn mặt, đang "chơi tự do", thao tác với một loạt hình khối đồ chơi nhiều màu sắc dành cho trẻ em.

"Chúng tôi cần dữ liệu từ việc nó tương tác với môi trường… và đó là nội dung luyện tập hôm nay ," ông Sankaet Pathak, đồng sáng lập kiêm CEO của startup hai năm tuổi Foundation Robotics, đơn vị đang phát triển Phantom cho cả mục đích quân sự và dân sự, giải thích.

Sau đó, ông đẩy con robot bọc thép nặng 80 kg quanh phòng để chứng minh độ ổn định, và cho tôi xem cách nó đi lại.

Trong khi nhiều công ty đang xây dựng robot hình người tự động cho các nhà máy, gia đình hoặc làm bạn đồng hành, Foundation tuyên bố họ là công ty Mỹ duy nhất phát triển loại robot này dành riêng cho nhiều ứng dụng quốc phòng.

Những ứng dụng này bao gồm nhiệm vụ hỗ trợ như tiếp tế, trinh sát, thu hồi thiết bị hoặc cứu hộ thương vong, và kiểm tra khu vực nguy hiểm.

Điều gây tranh cãi hơn là vai trò chiến đấu trực tiếp để đối phó và vô hiệu hóa mục tiêu – điều mà ông Pathak gọi là "vũ khí hóa tiền tuyến".

Theo ông, việc trang bị vũ khí cho robot có thể giúp giảm rủi ro cho binh lính. Chúng có thể đi vào và kiểm tra các tòa nhà – nơi tồn tại những điểm nghẽn chết nguời.

Ông cũng cho rằng điều này có thể giảm thương vong dân sự. Theo ông, tự động hóa trên mặt đất có thể chính xác hơn so với việc tấn công mục tiêu bằng hệ thống tự động từ trên không.

Tuy nhiên, đó vẫn là tương lai đối với Phantom của Foundation.

Mẫu robot thế hệ đầu tiên Phantom MK-1 mà tôi được xem không có pin, không chống bụi hay chống nước, và không thể tự đứng dậy nếu bị ngã.

Bàn tay của nó – vẫn là một thách thức lớn trong lĩnh vực robot – thiếu lực và độ khéo léo, và chưa có cổ tay hoàn chỉnh.

Một phiên bản thế hệ hai đang được phát triển ở khu vực khác trong cơ sở này nhưng tôi không được phép tiếp cận.

Theo ông Pathak, Phantom MK-2 không chỉ có khả năng chống chịu môi trường mà còn có pin lớn cho thời gian hoạt động khoảng 6 giờ, và có thể tự đứng dậy nếu bị ngã, đồng thời chịu được lực tác động lớn hơn.

Tay tốt hơn là yếu tố then chốt. Bộ tay tiếp theo sẽ linh hoạt hơn nhiều, với cổ tay hỗ trợ việc sử dụng vũ khí, ông nói.

Foundation đặt mục tiêu sản xuất ít nhất 40.000 robot mỗi năm vào cuối năm 2027, với chi phí dài hạn dưới 20.000 USD mỗi con.

Ông Pathak lập luận rằng Trung Quốc cũng đang theo đuổi công nghệ này, và phương Tây cần phải bắt kịp.

Ông hình dung hàng trăm ngàn robot hình người điều khiển bằng AI có thể tạo thành một lực lượng trên bộ, tương tự như cách drone đang được sử dụng ngày càng nhiều trên không.

Một đội quân robot hình người có thể trở thành yếu tố răn đe lớn, ông nói.

Foundation hiện có các hợp đồng nghiên cứu trị giá 24 triệu USD để thử nghiệm công nghệ với quân đội Mỹ, đồng thời có hai đơn vị đang được quân đội Ukraine thử nghiệm.

Theo ông Pathak, chương trình thử nghiệm của Mỹ chỉ giới hạn ở thao tác chứ chưa cho phép sử dụng vũ khí, trong khi ở Ukraine thì đã có yếu tố thử nghiệm vũ khí.

Công ty này thu hút sự chú ý đầu năm nay khi Eric Trump, con trai Tổng thống Mỹ, trở thành nhà đầu tư và cố vấn.

Foundation cũng là cơ hội để Pathak chứng minh bản thân, sau khi công ty tài chính Synapse mà ông đồng sáng lập đã phá sản vào năm 2024.

Nhưng liệu robot chiến binh hình người có thực sự cần thiết, chế tạo chúng khó như thế nào và đi kèm với những rào cản đạo đức ra sao?

Quân đội rõ ràng đang quan tâm, theo ông Dean Fankhauser thuộc Robozaps – một công ty tư vấn robot hình người vận hành thị trường hệ thống thương mại.

Ông dẫn chứng một cuộc thi hiện tại của Lục quân Mỹ về robot hình người có thể hỗ trợ binh sĩ trong nhiều nhiệm vụ.

Theo ông, việc một công ty nhìn thấy cơ hội thương mại trong việc vũ khí hóa công nghệ này là điều "hoàn toàn tất yếu".

Hiện đã có nhiều loại robot đơn giản hơn – như drone hoặc một số hệ thống robot mặt đất – được dùng để mang thuốc nổ, tên lửa và tải trọng khác, với việc sử dụng trên chiến trường đặc biệt rõ rệt tại Ukraine.

Một số công ty cũng đang tìm cách vũ khí hóa robot bốn chân dạng "chó robot", dù chưa thấy chúng xuất hiện nhiều trong chiến đấu thực tế, ông nói.

Tuy nhiên, một số công ty robot khác đã từ chối vũ khí hóa, viện dẫn rủi ro đạo đức và nguy cơ gây hại.

Ông Pathak không đồng tình, cho rằng việc các công ty khác không đi theo hướng đi của Foundation là nguy hiểm.

Theo ông, robot hình người phù hợp vì thế giới được thiết kế cho con người – từ tua vít đến vũ khí, không cần thiết phải thiết kế lại công cụ.

Ông cho rằng con người vẫn nên "ở trong vòng kiểm soát", phê duyệt việc sử dụng vũ lực gây chết người, dù ông cũng thừa nhận có những trường hợp đặc biệt có thể cần tự động hóa hoàn toàn để tránh thảm họa.

Ông cũng nói rằng mình nhìn thấy những trường hợp mà sự phê duyệt của con người là ít quan trọng hơn.

Có lẽ thách thức lớn nhất – điều mà mà tất cả các công ty chế tạo robot hình người đều gặp – là phát triển trí tuệ nhân tạo có thể hoạt động trong thế giới thực và xử lý các tình huống phức tạp, khó đoán.

Phantom được điều khiển bởi một hệ thống AI gọi là Cortex, và một phiên bản mới cũng đang được phát triển.

Ý tưởng là Phantom được giao một mục tiêu – chẳng hạn vận chuyển hàng hóa hoặc lập bản đồ bên trong một tòa nhà – dựa trên nhiệm vụ mà nó đã được huấn luyện riêng thông qua các minh họa bằng video, hình ảnh và văn bản.

Sau đó, nó điều hướng bản thân bằng các camera trong mũ, cung cấp tầm nhìn 360 độ, cho phép hệ thống AI đánh giá môi trường xung quanh và điều chỉnh chuyển động.

Trong Cortex, theo Pathak, hai loại mô hình AI hoạt động cùng nhau.

Một "mô hình suy luận" được huấn luyện trên các ví dụ theo nhiệm vụ sẽ diễn giải mục tiêu và xây dựng kế hoạch hành động của Phantom.

Một "mô hình thế giới" rộng hơn, được huấn luyện trên video internet cũng như dữ liệu thu được từ việc robot tương tác với thế giới vật lý – bao gồm cả "chơi tự do" với các hình khối – dự đoán cách môi trường sẽ phản ứng, giúp Phantom di chuyển an toàn và thực hiện hành động.

Tuy nhiên, không phải ai cũng bị thuyết phục rằng robot hình người là hiệu quả nhất.

Các loại robot khác, như robot bốn chân, có thể di chuyển qua địa hình nhanh và hiệu quả hơn, theo ông Fankhauser của Robozaps.

Ông cũng lưu ý, dựa trên quan sát trong lĩnh vực thương mại, công nghệ robot hình người vẫn còn một chặng đường dài phía trước.

Theo ông Fankhauser, các robot hình người thương mại hiện nay thậm chí còn khó xử lý việc đóng gói trong kho, chứ chưa nói đến việc mở cửa.

"Nếu có một cuộc chiến ở Đài Loan ngay hôm nay, khả năng Trung Quốc quân sự hóa những robot hình người này và sử dụng hiệu quả là điều phi thực tế," ông nói thêm.

Trong khi robot Trung Quốc đã có một số màn trình diễn ấn tượng, chúng chủ yếu diễn ra trong môi trường được kiểm soát hoặc có cấu trúc – đối lập hoàn toàn với chiến tranh thực tế. Tuy vậy, ông Fankhauser nói rằng điều này có thể khác sau 5 đến 10 năm nữa.

Robert Griffin làm việc về robot hình người tại Viện phi lợi nhuận Florida Institute for Human and Machine Cognition (Mỹ), nơi có các dự án robot hình người do quân đội tài trợ tập trung vào ứng dụng phi chiến đấu.

Một trong các công ty vệ tinh của viện này sau đó đã được Foundation mua lại để lấy một phần công nghệ lõi.

Griffin nhìn thấy giá trị của robot hình người trong việc giảm rủi ro cho binh sĩ, nhưng cũng nói rằng môi trường khó đoán vẫn là rào cản lớn.

Việc khiến robot nhảy qua một cửa sổ có chiều cao không xác định, tiếp đất trên mặt không bằng phẳng, rồi ngay lập tức điều hướng một không gian lạ là rất khó.

"Khi nhìn hình dạng con người, bạn có cảm giác về khả năng tương tự với con người … nhưng [những hệ thống tự hành này] vẫn chưa biết cách xử lý sự bất định mở," Griffin nói.

Binh lính con người có thể dễ dàng đánh bại các hệ thống AI bằng cách làm những việc "bất thường", như lộn nhào hoặc đội hộp carton lên đầu, ông nói thêm.

Các vấn đề thực tế cũng không dễ giải quyết.

Thời gian hoạt động là một vấn đề "đang gây khó cho mọi công ty robot hình người", Griffin nói – việc di chuyển và vận hành khớp tiêu tốn nhiều năng lượng. Sáu giờ hoạt động đã là "rất ấn tượng".

Việc Foundation có thể chế tạo bàn tay đủ khả năng thao tác vũ khí thiết kế cho con người hay không vẫn còn là câu hỏi để ngỏ.

"[Công ty này] đang đặt ra những thách thức kỹ thuật cực kỳ khó cho đội ngũ kỹ sư để hoặc đạt được hoặc là thất bại," ông nói.

Trong khi đó, các mối quan ngại về đạo đức ngày càng lớn.

Vũ khí tự hành gây chết người, dù dưới hình thức nào, đều làm giảm rào cản chiến tranh, phi nhân hóa xung đột và làm mờ trách nhiệm giải trình, theo Nicole van Rooijen, giám đốc điều hành của Stop Killer Robots, một liên minh toàn cầu của các tổ chức phi chính phủ.

Nhưng bà cũng cho rằng hình dạng giống con người của robot là "đáng lo ngại hơn".

Những cỗ máy mang hình dáng con người có thể tạo cảm giác quen thuộc và đáng tin khi ứng dụng dân sự phổ biến hơn, làm tăng nguy cơ con người hiểu sai mức độ nguy hiểm.

Theo bà, giải pháp cho cuộc chạy đua công nghệ hiện nay là các quy tắc quốc tế nhằm giảm leo thang căng thẳng.

Trong khi đó, các mối quan ngại về đạo đức ngày càng lớn.

Vũ khí tự hành gây chết người, dù dưới hình thức nào, đều làm giảm rào cản chiến tranh, phi nhân hóa xung đột và làm mờ trách nhiệm giải trình, theo Nicole van Rooijen, giám đốc điều hành của Stop Killer Robots, một liên minh toàn cầu của các tổ chức phi chính phủ.

Nhưng bà cũng cho rằng hình dạng giống con người của robot là "đáng lo ngại hơn".

Những cỗ máy mang hình dáng con người có thể tạo cảm giác quen thuộc và đáng tin khi ứng dụng dân sự phổ biến hơn, làm tăng nguy cơ con người hiểu sai mức độ nguy hiểm.

Theo bà, giải pháp cho cuộc chạy đua công nghệ hiện nay là các quy tắc quốc tế nhằm giảm leo thang căng thẳng.