Hạ viện chặn chiến tranh Iran: Nước Mỹ đang tự vấn thế nào là America First?

Sáng hôm sau khi Hạ viện bỏ phiếu cho nghị quyết chặn chiến tranh Iran, tôi mở điện thoại, đọc các bản tin về kết quả 215-208, về phản ứng của ông Trump, rồi lướt qua những bình luận chính trị trên mạng.

Thoạt nhìn, đây là một cuộc tranh luận rất Washington: Quốc hội có quyền kéo tay tổng thống lại hay không?

Bên chống nói đúng lúc tổng thống đang thương lượng với Iran, Hạ viện lại tự trói tay nước Mỹ và gửi tín hiệu yếu đuối cho đối phương. Bên bênh nói Quốc hội cuối cùng cũng chịu làm việc của mình – ngăn một tổng thống trước khi nước Mỹ bị lôi sâu hơn vào cuộc chiến mới ở Trung Đông.

Tôi đọc đi đọc lại tỷ số 215-208 và bỗng nghĩ đến một điều không liên quan gì đến Washington.

Tháng 4/1975, một nhóm người ngồi trong phòng kín quyết định số phận của hàng triệu người dân Việt Nam. Không ai hỏi ý kiến họ. Không ai báo cho họ biết trước. Như biết bao nhiêu người khác, tôi bất thình lình lên tàu rời Việt Nam vì quyết định của những người tôi chưa bao giờ gặp mặt.

Năm mươi mốt năm sau, ngồi ở Nam California đọc tin về 215 lá phiếu thuận ở Washington, tôi bỗng thấy hiện ra một câu hỏi: Ai là người ngồi trong phòng kín quyết định cách thi hành các chính sách – nhân danh bất cứ điều gì – và ai là người đứng bên ngoài, phải sống với hậu quả?

Cuộc bỏ phiếu và ý nghĩa của nó

Hôm 3/6/2026, Hạ viện Hoa Kỳ thông qua nghị quyết War Powers H. Con. Res. 86 với tỷ lệ 215-208, yêu cầu Tổng thống Donald Trump rút quân đội Hoa Kỳ khỏi các hoạt động thù địch với Iran, trừ khi được Quốc hội chuẩn thuận. Bốn dân biểu Cộng hòa – Thomas Massie, Brian Fitzpatrick, Tom Barrett và Warren Davidson – đã đứng cùng các dân biểu Dân chủ để bỏ phiếu thuận.

Kết quả này đáng lưu ý trong hoàn cảnh Hạ viện hiện do Đảng Cộng hòa kiểm soát. Hãng tin AP gọi đây là lần đầu tiên Hạ viện thông qua một nghị quyết War Powers nhằm chặn hành động quân sự tại Iran – một "rebuke of Trump," tức lời khiển trách dành cho tổng thống. Đài NPR gọi đó là "clearest rebuke yet" (động thái khiển trách rõ ràng nhất từ trước tới nay). Báo The Guardian dùng chữ mạnh hơn: "stunning rebuke" (lời khiển trách gây chấn động). Ông Trump phản ứng rất nhanh và cũng "rất Trump". Ông gọi cuộc bỏ phiếu là "meaningless" (vô nghĩa), công kích "4 bad Republicans and all of the Dumocrats" (4 gã Cộng hòa xấu xa và tất cả lũ Dân chủ ngu ngốc) và nói Hạ viện đã làm việc đó ngay giữa lúc ông đang ở giai đoạn thương lượng cuối cùng để kết thúc chiến tranh. Với Trump, Quốc hội đang làm yếu tay ông đúng lúc ông cần sức ép để thương lượng.

Nói cho rõ, cuộc bỏ phiếu này chưa làm chiến tranh dừng lại. Nghị quyết còn phải qua Thượng viện. Tòa Bạch Ốc vẫn có thể lập luận rằng tổng thống, trong vai trò tổng tư lệnh, có quyền chỉ huy quân đội trong những hoạt động ông cho là cần thiết.

Nhưng lần bỏ phiếu này không thể bị xem như một thủ tục bình thường. Nó cho thấy đã có đủ người – kể cả trong hàng ngũ Cộng hòa – muốn nói với Tòa Bạch Ốc rằng tổng thống không thể một mình kéo dài một cuộc chiến tạo ra nhiều hậu quả cho dân chúng mà không bị Quốc hội hỏi lại.

Và cuộc bỏ phiếu của Hạ viện khiến tôi không thể không nghĩ đến America First (nước Mỹ trên hết), cụm từ hay được dùng để giải thích mọi chính sách quốc gia.

America First – bửu bối hay gánh nặng?

Mấy năm nay, hai chữ America First được dùng nhiều đến mức gần như một câu thần chú. Thuế quan cũng America First. Đuổi di dân cũng America First. Cắt viện trợ cũng America First. Đưa quân đánh Iran cũng America First. Đàm phán hay ngưng đàm phán với Iran cũng America First.

Nhưng bửu bối nào dùng quá nhiều rồi cũng có ngày "mất thiêng" khi phải trả lời câu hỏi thật: Nó có ý nghĩa gì trong đời sống của người dân thường?

Nicole Russell, một cây bút bảo thủ của báo USA TODAY, người từng bỏ phiếu cho Trump vì muốn ông siết biên giới, giảm thuế, cải thiện kinh tế và củng cố quân đội, viết thẳng ngày 5/6/2026: "Một điều mà tôi đã không bỏ phiếu ủng hộ là một cuộc chiến bất tận ở Iran." Rồi bà quay sang tổng thống: "Này Tổng thống, tôi thực sự quan tâm – quan tâm đến việc các cuộc đàm phán hòa bình có tồn tại được hay không, đến việc cuộc chiến này đang đi về đâu, và quan trọng nhất là đến khi nào ông sẽ quay trở lại với nước Mỹ trên hết."

Đó không phải giọng của phe phản chiến hay phe Dân chủ. Đó là câu hỏi của một cử tri Đảng Cộng hòa ở Texas – người từng tin vào khẩu hiệu America First, và nay hỏi thẳng tại sao khẩu hiệu không khớp với thực tế.

Thực tế đó có con số cụ thể. Một nghiên cứu của Moody's Analytics kết luận cuộc chiến Iran đã khiến mỗi hộ gia đình Mỹ tốn thêm ít nhất 750 đôla, tổng cộng 100 tỷ đôla, do lạm phát tăng, giá xăng leo thang và tỷ lệ tiết kiệm cá nhân rơi xuống mức thấp nhất kể từ tháng 6/2022.

Kinh tế trưởng Mark Zandi của Moody's viết: "Tính đến ngày 16/5, các khoản hoàn thuế lớn hơn mà người Mỹ nhận được trong năm nay đã không còn bù đắp được chi phí gia tăng của xăng, dầu diesel và nhiên liệu máy bay do chiến tranh gây ra. Vì vậy, áp lực tài chính đang gia tăng nhanh chóng, đặc biệt đối với các hộ gia đình trung lưu và thu nhập thấp vốn đã chịu nhiều khó khăn." Con số 750 đôla cho mỗi gia đình là một gánh nặng, nhất là những gia đình vốn đã giật gấu vá vai. Đó là America First trong đời sống hằng ngày – không phải trên khẩu hiệu, mà trong hóa đơn tiền xăng, trong giỏ thực phẩm, trong tài khoản tiết kiệm đang cạn dần.

Ông Trump, trong một cuộc phỏng vấn với Fox News ngày 30/5, nói ông không vội: "Tôi muốn nói là tôi đang vội, vì giá xăng sẽ sớm giảm mạnh, nhưng vội vàng thì sẽ không thể đạt được một thỏa thuận tốt." Với tổng thống, đó là lý luận chiến lược. Với hàng triệu hộ gia đình đang trả thêm 750 đôla, đó là một sự xa xỉ họ không thể có.

New Lines Magazine, một tạp chí phân tích địa chính trị độc lập có trụ sở ở Washington, ghi nhận một điều khá lạ: trong cuộc chiến Iran, một phần cánh MAGA phản chiến, cánh tả phản chiến và các nhóm chống chiến tranh bên ngoài Hoa Kỳ – những bên hiếm khi ngồi chung – lại gặp nhau ở một điểm: họ đều nói cuộc chiến này không phải là America First.

Hiến pháp nói gì?

Câu hỏi về quyền quyết định không phải mới. Hiến pháp Hoa Kỳ ghi rõ Quốc hội có quyền tuyên chiến, cấp ngân sách và đặt luật cho quân đội. Trong khi đó, tổng thống là tổng tư lệnh quân đội, có quyền chỉ huy quân đội. Hai quyền ấy đứng cạnh nhau để không ai có thể một mình kéo cả nước vào chiến tranh mà không bị xét lại.

War Powers Resolution năm 1973 ra đời từ tinh thần đó – và không phải ngẫu nhiên mà nó ra đời sau Chiến tranh Việt Nam, sau những quyết định mà hàng triệu người phải gánh chịu hậu quả mà không được hỏi ý kiến. Luật này buộc tổng thống phải báo cho Quốc hội khi đưa quân đội Mỹ vào nơi có chiến sự, và không thể tiếp tục quá 60 ngày mà không có sự chuẩn thuận của Quốc hội. Đến ngày Hạ viện bỏ phiếu, cuộc chiến Iran đã kéo dài hơn 90 ngày.

Nghị quyết Hạ viện vừa thông qua là cách Quốc hội nhắc lại một nguyên tắc rất cũ: Tổng thống có thể nói mình hành động để bảo vệ nước Mỹ, nhưng chiến tranh vẫn là chuyện mà người dân – qua Quốc hội, qua những người họ bầu lên – có quyền được hỏi.

Dân biểu Brian Fitzpatrick, một trong bốn dân biểu Cộng hòa bỏ phiếu thuận, nói thẳng: "Chúng ta phải tuân thủ luật."

Người Việt ở Mỹ biết rõ điều gì xảy ra khi nguyên tắc đó bị bỏ qua.

Nước Mỹ phản ứng ra sao

Kết quả 215-208 được đọc trước hết như một dấu hiệu chính trị: Cuộc chiến Iran không còn chỉ là chuyện phản đối của phe Dân chủ hay giới phản chiến.

Trung tâm Nghiên cứu Pew công bố ngày 1/5/2026 rằng 62% người Mỹ không tán thành cách Trump điều hành cuộc chiến Iran; chỉ 36% tán thành. Cũng trong khảo sát này, 59% nói Hoa Kỳ đã sai khi dùng vũ lực tại Iran, trong khi chỉ 38% cho rằng đó là quyết định đúng. Đây không phải là con số của phe phản chiến – đây là dư luận chung của một nước đang không yên tâm với hướng đi của cuộc chiến.

Trong dân chúng, phản ứng cũng không đi theo một đường thẳng. Trên diễn đàn mạng Reddit, nhiều người mừng vì Quốc hội lên tiếng. "Chuẩn rồi. Cảm ơn phe Dân chủ! Đây chính là năng lượng chúng ta cần," một người viết. Nhưng ngay bên dưới là giọng hoài nghi: "Chỉ có vỏn vẹn bốn nghị sĩ Cộng hòa bỏ phiếu chống thôi – thế này thì chẳng phải là lời khiển trách cái quái gì cả."

Đường đi còn dài, Thượng viện chưa bỏ phiếu và ngay cả một "rebuke" (lời khiển trách) cũng chỉ có bốn dân biểu Cộng hòa bước qua được lằn ranh đảng phái.

Bên ngoài nước Mỹ, chiến tranh Iran vẫn tiếp tục kéo theo những căng thẳng quanh Eo biển Hormuz, giá dầu, chương trình hạt nhân, Israel, Hezbollah, và vai trò của các cường quốc như Nga, Trung Quốc. Hãng tin Reuters tường thuật rằng các nỗ lực ngoại giao với Tehran vẫn bị bao quanh bởi nhiều điều kiện chồng chéo, từ cấm vận đến an ninh khu vực.

Nói cách khác, khi Hạ viện bỏ phiếu, thế giới không chứng kiến một cuộc tranh luận lý thuyết ở Washington. Họ chứng kiến nước Mỹ vừa đánh, vừa đàm phán, vừa tự hỏi tổng thống có thể đi xa đến đâu mà không cần Quốc hội.

Một nước Mỹ đang tự vấn?

Cuộc bỏ phiếu của Hạ viện về nghị quyết War Powers H. Con. Res. 86 sẽ không tự nó dừng được cuộc chiến Iran. Nó còn phải đi qua Thượng viện. Trump có thể phủ quyết. Tòa Bạch Ốc có thể tiếp tục nói tổng thống có quyền làm những gì cần thiết để bảo vệ nước Mỹ, để đặt America First.

Nhưng cuộc bỏ phiếu ấy đã làm được một việc: Nó buộc hai chữ America First phải bị xét lại không phải ở mức khẩu hiệu, mà ở mức thực thi.

Một khi America First đã thành chính sách cầm quyền, câu hỏi không còn là ai tin khẩu hiệu ấy, ai chống khẩu hiệu ấy, hay ai vỗ tay lớn hơn trong một buổi vận động. Câu hỏi là: Ai có quyền quyết định nó được thi hành bằng cách nào?

Bằng chiến tranh hay hòa đàm. Bằng bom đạn hay thương lượng. Bằng việc đánh trước rồi giải thích sau, hay bằng việc tổng thống phải trình bày với Quốc hội, theo đúng hiến pháp, trước khi cuộc chiến đi quá xa. Bằng những quyết định chỉ nằm trong Tòa Bạch Ốc, hay bằng những câu hỏi được đặt ra công khai bởi những người đại diện do dân bầu ra.

Đó là điểm làm cuộc bỏ phiếu này đáng chú ý.

Nó không tước khỏi tổng thống quyền bảo vệ nước Mỹ. Nhưng nó nhắc rằng ngay cả một chính sách được gọi là America First cũng không thể do một người duy nhất định nghĩa, một người duy nhất quyết định, một người duy nhất thi hành, rồi bắt cả nước phải gánh lấy hậu quả.

Một nền dân chủ không vận hành như vậy. Nhất là khi câu hỏi không còn nằm trên khẩu hiệu, mà nằm trong đời sống: Ai phải đi lính, ai trả tiền xăng, ai chịu thuế, ai bị mất quyền lợi, ai bị đuổi khỏi nước Mỹ, bị đuổi như thế nào, ai sống với hậu quả của những quyết định được đưa ra nhân danh họ?

Với tôi, cuộc bỏ phiếu ở Hạ viện không chỉ là câu hỏi Trump có được tiếp tục cuộc chiến Iran mà không cần Quốc hội hay không.

Nó hỏi một điều sâu hơn: Trong một nước Mỹ đang được điều hành dưới danh nghĩa America First, người Mỹ có quyền quyết định America First sẽ được thực hiện như thế nào hay không?

Với tôi, câu hỏi đó không trừu tượng. Tôi đã biết câu trả lời trông như thế nào – không phải từ sách giáo khoa, mà từ một con tàu rời bến lúc nửa đêm một ngày cuối tháng Tư năm 1975.

Nếu hai chữ ấy còn muốn giữ chút gì "thiêng," chúng phải trả lời thỏa đáng câu hỏi đó – câu hỏi về việc chính sách quốc gia nên được thi hành như thế nào, bởi ai, và vì ai.