Янгиликлар: Хитой ва Беларусь боши бир ёқадан чиқди, Қозоғистон қўллади, Путин олқишлади – буёғи-чи? Xitoy Rossiya Ukraina Yangiliklar
Сурат манбаси, Reuters
Хитой Путин юзини сақлаб қолмоқчими? Воқеалар ривожланишда давом этмоқда.
Алоқадор мавзулар:
Қозоғистон ортидан Беларусь ҳам Хитойнинг "тинчлик режаси"ни қўллади.
Пекиндаги музокаралари ортидан, Хитой ва Беларусь президентлари худди шу каби баёнот билан чиқишди.
Беларусь президентининг Хитойга уч кунлик давлат ташрифи Украина урушига бир йил тўлиши манзарасида амалга ошган.
Расмий Пекин эса, босқиннинг бир йиллиги санасида ўзининг тинчлик режасини эълон қилганди.
Беларусь президенти Украинага қарши урушида Россия ва Путиннинг энг яқин иттифоқчиси сифатида кўрилади.
Украинага қарши ишғолини бошлашида Россияга ўз ҳудудини ҳам очиб берган.
Халқаро муносабатлари иерархиясида эса, Беларусь Хитой учун Россиядан кейин иккинчи муҳим давлат сифатида тилга олинади.
Сурат манбаси, AFP VIA GETTY IMAGES
Пекиндан олинаётган хабарларга кўра, Хитой ва Беларусь Украина можаросига тинч йўл билан ечим топишга "ўта қизиқиш" билдиришган.
Мазкур можародан "чуқур хавотирда" эканликларини айтишган.
Қозоғистон ва Беларусь Россияга чегарадош икки собиқ Совет давлати ҳам бўлишади.
Беларусь президенти Хитой режасини мақтаган.
Президент Лукашенко мамлакати Украинадаги урушга чек қўйиш бўйича Пекин режасини "тўлиқ қўллаб-қувватлаши"ни айтган.
Хитойнинг ўтган ҳафта эълон қилган тинчлик режаси эса, миллий суверенитетни ҳурмат қилишга чақиради.
Бошқа томондан, 12 банддан иборат мазкур режада Россия Украинадан чиқиб кетиши шарт экани борасида сўз бормайди.
Расмий Москва Хитой илгари сурган таклифларни олқишлаган.
Россия Ташқи ишлар вазирлиги ўзининг баёнотида Пекиннинг қарашларини "бўлишишлари"ни маълум қилган.
Сурат манбаси, EPA
Украина президенти эса, Пекиннинг таклифларини муҳокама этиб олиш учун Хитой президенти билан шахсан учрашиш режасида эканини айтди.
Володимир Зеленскийга кўра, бу Хитойнинг Украина урушига тинч йўл билан барҳам бериш ҳаракатида эканига далолат қилади.
Аммо Украина президентининг учрашув истагига Хитой лидерининг муносабати ҳозирча маълум эмас.
Хитой БМТ Хавфсизлик Кенгашининг доимий аъзоларидан бири бўлади, дунёнинг энг йирик ядровий, ҳарбий ва иқтисодий қудратларидан бири саналади, аммо Россиянинг анъанавий иттифоқчиси сифатида кўрилади.
АҚШ президенти эса, режани "Путин олқишлаганини назарда тутиб", унинг "яхши бўлиши мумкинлиги"ни савол остига олган.
Би-би-сининг халқаро масалалар бўйича муҳаррири Жон Симпсоннинг айтишича, Россия тарафида экандек кўринса-да, Хитой президент Путинни "қутқармоқчи", унинг обрўсини сақлаб қолувчи қандайдир тинчлик битимига эришмоқчи.
Хитой Украина ишғолини на-да ошкора қўллаган ва на-да ошкора қоралаган, ҳам миллий суверенитет ва ҳам миллий хавфсизлик ҳаққини бирдек урғулаб, ўзини бетараф мавқеъда кўрсатиб келади.
Воқеаларнинг сўнгги ривожи Ғарб Украинага ўзининг замонавий танкларини беришга ўтган, қирувчи учоқлари масаласи эса, кун тартибида бўлган бир пайтга тўғри келган.
Украина президенти замонавий қуроллар тинчлик жараёнини тезлатишига умид қилаётганди.
Россиянинг Украина ва Ғарб кутаётган кенг кўламли баҳорги ҳарбий амалиётлари эса, ҳозирча амалга ошмаган.
Сурат манбаси, official
Қозоғистон эса, Хитойнинг Украина урушига сиёсий йўл билан ечим топиш мавқеини маъқуллаб чиққан биринчи Марказий Осиё давлати бўлган.
Расмий Астананинг баён қилишича, Хитойнинг мавқеи "қўллаб-қувватлашга лойиқ".
Қозоғистон Ташқи ишлар вазирлигининг 26 февраль кунги расмий баёнотида айтилишича, бу " БМТ Низоми тамойилларига мувофиқ, давлатларнинг ҳудудий яхлитлиги, мустақиллиги ва суверенитети асосида қон тўкилишини тўхтатишга кўмаклашади".
Қозоғистон томонига кўра, мазкур муаммони ҳал қилишнинг "бундан бошқа муқобил йўли йўқ".
Вазирлик баёноти сўнггида урушаётган томонларни жанговар ҳаракатларни тўхтатиш ва имкон қадар тезроқ музокаралар столига ўтиришга чақирган.
Халқаро ҳамжамиятни эса, "вазиятни дипломатик йўл билан ҳал қилишга ҳисса қўшиш учун барча имкониятларини ишга солиш"га даъват этган.
Беларусь президентининг Хитойга давлат ташрифи АҚШ Давлат котибининг Марказий Осиёга сафари бир бир пайтга тўғри келган.
АҚШ Давлат котиби Энтони Блинкен ўзининг минтақага илк ташрифи доирасида Қозоғистон ва Ўзбекистонда бўлган, ташқи ишлар вазирларининг Остонадаги саммитида ҳам иштирок этган.
Энтони Блинкен Тошкентда берган матбуот анжуманида Украина уруши Россия президентининг биргина қарори билан тугаши мумкинлигини айтган.
АҚШ Давлат котибига кўра, "ҳаммаси оддий", агар президент Путин шуни истаса, уруш шу бугун ҳам якунланиши мумкин".
"Буни у бошлади ва тўхтата оладиган ҳам у", - дея баён қилган Энтони Блинкен.
Энтони Блинкен ўз сафари чоғида Украина уруши минтақада "чуқур ташвиш уйғотаётганлиги"ни таъкидлаган, уларни "Россия тажовузидан огоҳлантирган" ва АҚШ Марказий Осиё давлатларининг мустақиллиги, суверенитети ҳам ҳудудий яхлитлигини дастаклашини баён қилган.
"Қудратли давлат суверен қўшнисининг чегараларини куч билан йўл қилишга тайёр бўлса, унинг бошқаларга ҳам шундай қилишига нима тўсқинлик қилади? Буни бутун Марказий Осиё давлатлари тушунади", - деб айтган АҚШ Давлат котиби.
Россия Марказий Осиё давлатларининг энг йирик иккита савдо-иқтисодий шеригидан биттаси, ҳарбий, ҳарбий-техник ҳамкори, стратегик иттифоқчиси бўлади.
Йилларки, миллионлаб сондаги минтақа аҳолиси учун энг йирик меҳнат бозори вазифасини ҳам бажариб келади.
Хитой ҳам минтақа мамлакатларининг энг йирик сармоячиси ва кредиторларининг энг олд сафларида туради.
Марказий Осиё давлатлари Украина уруши ва Ғарбнинг Россияга қарши санкциялари масаласида асосан бетараф мавқеъни намоён этиб келишмоқда.
Аммо орада Украинанинг ҳудудий яхлитлигини ҳурмат қилишлари таъкидланган баёнотлар билан чиқишгани кўрилган.
Қозоғистон президенти яна Володимир Зеленский билан ҳам телефон орқали мулоқот қилиб туради, Украинага инсонпарварлик ёрдами ҳам юборган.
Пекин нима билан чиқди?
Босқиннинг бир йиллиги санасида Хитой Ташқи ишлар вазирлиги "Украина инқирозини ҳал қилиш бўйича ўзининг мавқеи"ни эълон қилди.
Аммо бу вакилинининг Мюньхен хавфсизлик анжуманида қилган чиқишидан сўнг Хитойдан кутилган аниқ таклифлар режаси эмас.
Билъакс, Расмий Пекиннинг умумий сўзлар, мурожаатлар ва истаклар шаклида ифодаланган ҳамда 12 банддан иборат позициясидир:
- Хитой бандларнинг биринчисида халқаро ҳуқуқ ва давлатларнинг суверенитети, мустақиллиги ҳамда ҳудудий яхлитлиги тамойилига риоя қилиш кераклигини таъкидлайди.
- Бу банд Украинага дастак сифатида ҳам талқин этилиши мумкин. Чунки, халқаро ҳуқуқ нуқтаи назаридан, унинг ҳудудий яхлитлиги Россия томонидан бузилган.
- Расмий позициясининг иккинчи бандида эса, Хитой "Совуқ Уруш даври менталитетидан воз кечиш"га чақиради ва Ғарб ва НАТО Украина орқали таҳдид солаётганига оид Россиянинг оҳангига ён босади.
- "Давлат хавфсизлигини бошқаларнинг хавфсизлиги ҳисобига таъминлаб бўлмайди. Минтақа хавфсизлигига ҳарбий блокларни кучайтириш ёки кенгайтириш орқали эришиб бўлмайди", - дейилади мазкур бандда.
- Учинчи бандда эса, Хитой барча томонларни оғир-босиқлик, вазиятни "оловлантирмаслик", имкон қадар тезроқ қайта мулоқотга киришишлари учун Украина ва Россияга кўмак беришга чақиради.
- Бундан кейинги бандда Пекин халқаро ҳамжамият тинчлик музокаралари учун шарт-шароит ва платформалар яратиши кераклигини таъкидлайди.
- Сўнгги бандлардан бирида Хитой яна Украинанинг иттифоқчиларини ҳужумга тутади. Пекиннинг баён қилишича, санкциялар бир томонлама, яъни БМТ Хавфсизлик Кенгашининг маъқулловисиз қабул қилинмаслиги керак.
- Қолган бандларда эса, гуманитар инқирозга ечим топиш, тинч аҳоли ва уруш асирлари ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, атом электр станцияларини ўққа тутмаслик, "ғалла битими"да келишилган экспорт йўлларини сақлаб қолиш ва урушдан вайрон бўлган ҳудудларни қайта тиклаш ҳақида сўз юритади.
Украина ишғолининг бир йиллиги арафасида эса, Хитой Бош дипломати Москвага сафар қилган, Путин билан шахсан кўришган. Россия президенти Хитой делегациясини Москвада кўриб турганларидан ўта мамнуният изҳор этганди.
Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek
BBC.COM/UZBEK билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.
