Ukraine: Silaha za kemikali ni nini na je Urusi inaweza kuzitumia?

Urusi iliitisha mkutano maalum wa dharura wa Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa siku ya Ijumaa kujadili madai yake kuwa Ukraine inapanga kutengeneza silaha za kibaolojia.

Hili limekanushwa na Ukraine na Marekani kama zikisema "ni za uwongo" - madai yaliyokusudiwa kuhalalisha uwezekano wa Urusi kutumia silaha ya kemikali dhidi ya miji ya Ukraine.

Ukraine ina maabara, kihalali, ambapo serikali inasema wanasayansi wamefanya kazi katika kulinda idadi ya watu dhidi ya magonjwa kama Covid.

Ikizingatiwa kuwa Ukraine sasa iko katika hali ya vita, Shirika la Afya Duniani (WHO) limeitaka Ukraine kuangamiza vimelea vyovyote hatari katika maabara zake.

Mengi zaidi

Silaha za kemikali ni nini

Kwa hivyo, silaha za kemikali ni nini na zinatofautianaje na silaha za kibayolojia?

Silaha za kemikali ni aina yoyote ya silaha zinazobeba sumu au vitu vya kemikali vinavyoshambulia mfumo wa mwili.

Kuna aina tofauti za silaha za kemikali.

Kemikali za kubana ppumzi na kumfanya mtu kukosa hewa Fosjini yaani 'phosgene' hushambulia mapafu na mfumo wa upumuaji, na kusababisha mwathirika kufariki dunia kwasababu mapafu yameshindwa kufanya kazi.

Kuna kemikali zinazotoa malengelenge, kama gesi ya haradali, ambayo huchoma ngozi na kuwapofusha watu.

Na kisha kuna jamii hatari zaidi ya yote: kemikali inayoathiri neva, ambayo huingilia kati ujumbe unaotoka kwenye ubongo hadi kwenye misuli ya mwili.

Tone dogo la kemikali hizo linaweza kusababisha kifo.

Chini ya 0.5mg ya kemikali inayoathiri neva ya VX, kwa mfano, inatosha kuua mtu mzima.

Hizi zote zinazoitwa sumu za kemikali zinaweza kutumika katika vita vya makombora na mabomu.

Lakini zote zimepigwa marufuku kabisa na Mkataba wa Silaha za Kemikali wa 1997, uliotiwa saini na mataifa mengi, ikiwemo Urusi.

Shirika la kimataifa la uangalizi wa silaha za kemikali liko mjini The Hague, Uholanzi, kwa jina OPCW - Shirika la Kuzuia Silaha za Kemikali - ambalo linafuatilia matumizi haramu ya silaha hizi na kujaribu kuzuia kuenea kwa silaha hizo.

Zimetumika katika vita siku za nyuma - katika Vita vya Kwanza vya Dunia, katika vita vya Iran na Iraq katika miaka ya 1980 na hivi karibuni zaidi na serikali ya Syria dhidi ya vikosi vya waasi.

Urusi inasema iliharibu hifadhi yake ya mwisho ya silaha za kemikali mnamo 2017 lakini tangu wakati huo kumekuwa na angalau mashambulio mawili ya kemikali ambayo yamelaumiwa Moscow.

La kwanza lilikuwa shambulio la Salisbury la Machi 2018 wakati afisa wa zamani wa KGB na kasoro, Sergei Skripal, alilishwa sumu pamoja na binti yake na kemikali inayoathiri neva ya Novichok.

Urusi ilikanusha kuwajibika na ikaja na maelezo zaidi ya 20 tofauti ya nani angeweza kuifanya.

Lakini wachunguzi walihitimisha kuwa ni kazi ya maafisa wawili wa ujasusi wa kijeshi wa Urusi na matokeo yake majasusi na wanadiplomasia 128 wa Urusi walifukuzwa kutoka nchi kadhaa.

Halafu, mnamo Agosti 2020, mwanaharakati mashuhuri wa upinzani wa Urusi Alexei Navalny pia alitiwa sumu na Novichok na akaponea kifo.

Je Urusi inaweza kuvuka mpaka na kutumia silaha za kemikali huko Ukraine?

Iwapo Urusi ingetumia silaha kama vile gesi ya sumu katika vita vyake, hii ingeonekana kama kuvuka mpaka, pengine ikichochea wito kwa nchi za Magharibi kuchukua hatua madhubuti.

Hakuna ushahidi kwamba Urusi ilitumia silaha hizo wakati ikimsaidia mshirika wake kuwashinda waasi nchini Syria lakini ilitoa msaada mkubwa wa kijeshi kwa utawala wa Bashar al-Assad ambaye anadaiwa kutekeleza makumi ya mashambulizi ya kemikali dhidi ya watu wake.

Ukweli ni kwamba ikiwa una vita vya muda mrefu ambapo wanajeshi wanaoshambulia wanajaribu kuvunja dhamira ya kutetea vikosi basi silaha za kemikali, kwa bahati mbaya, ni njia moja nzuri ya kufanikisha hilo.

Ndivyo Syria ilivyofanya huko Aleppo.

Wakati huo huo, silaha za kibaolojia ni tofauti na silaha za kemikali.

Ni msemo unaotumika kuelezea silaha za pathojeni hatari kama vile Ebola.

Tatizo ni kwamba kuna ukosefu wa uwazi kati ya njia za kulinda watu dhidi ya vimelea hatari, na kufanya kazi kwa siri juu ya jinsi zinavyoweza kutumika kama sila

Urusi haikutoa ushahidi wa mara moja wa makosa ya Ukraine katika eneo hili.

Lakini iliitisha mkutano wa dharura wa Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa siku ya Ijumaa ili kujadili madai yake.

Urusi, ilipokuwa sehemu ya Muungano wa Kisovieti, ilidhibiti mpango mkubwa kabisa wa silaha za kibaolojia, unaoendeshwa na wakala unaoitwa Biopreparat ambayo iliajiri watu wapatao 70,000.

Baada ya kumalizika kwa Vita Baridi, wanasayansi waliingia ili kuivunja.

Waligundua Wasovieti walikuwa wamezitengeneza kwa wingi na kutumia silaha za kimeta, ndui na magonjwa mengine baada ya kufanyia nyani walio hai vipimo husika kwenye kisiwa kilicho kusini mwa Urusi.

Walikuwa wamepakia vimelea vya kimeta kwenye vichwa vya makombora ya masafa marefu ya kulenga mabara yaliyolenga miji ya Magharibi.

Hatimaye, katika mwito huu mbaya wa silaha zisizo za kawaida, kuna "bomu chafu" - mlipuko wa kawaida ambao umezungukwa na dutu za mionzi.

Inajulikana kama RDD - kifaa cha kutawanya kwa radiolojia.

Kinaweza kuwa kilipuzi cha kawaida kilichobeba isotopu ya mionzi kama vile Cesium 60 au Strontium 90.

Si lazima kuua watu zaidi ya hata bomu la kawaida linavyoweza kufanya.

Lakini inaweza kutoa eneo kubwa - lenye uwezekano wa ukubwa wa eneo lote la London - lisiloweza kukaliwa kwa wiki, hadi sumu ilipoondolewa kabisa.

Bomu chafu ni karibu kama silaha ya kisaikolojia, iliyoundwa kusababisha hofu miongoni mwa watu na kudhoofisha ari ya jamii.

Hatujaona ikitumika sana vitani.

Hii kwa kiasi fulani ni kwa sababu ni hatari na ni vigumu kuiendesha, ikiweka mtumiaji kwenye hatari ya kibinafsi.