Episode 5

Anna Latharna NicIllÌosa (Anne Lorne Gillies)

Anne: Aig a’ chuairt deireannaich mar gum b’ e anns an taigh-dealbh, agus às dèidh dhuinn uile a bhith seinn, bha paca toitean aig cuideigin agus chuir e timcheall na toitein a bha seo!

Agus ghabh mise am measg a h-uile duine eile cha mhòr, ghabh mise 'fag' mar gum b’ e. Agus an uair sin, dh’èirich fear dha na britheamhan air a chasan deiridh, agus thuirt e gum fac’ e cuideigin agus barrachd air aon duine a’ gabhail toitean às dèidh na co-fharpais agus gun robh e an dòchas nach e, mar gum b’ e, droch chleachdadh a bha seo aig fear seach fear dhuinn, air sgàth ’s gu bheil e cho dona ris a’ ghuth!

Agus an uair sin, nuair a thàinig na comharran a-mach agus gun robh e follaiseach gun robh mise sa chiad àite, thàinig mar plàigh de luchd-meadhanan, luchd nam pàipearan-naidheachd sìos oirnn, agus an aon rud a bha iad airson faighinn a-mach bhuamsa an robh mise air a bhith smocadh!

Agus mar aineolach, cil-onaidh, òinseach a bh’ annamsa, thuirt mi, “Oh, ghabh mise toitean, ach na bi ag ràdh guth mu dheidhinn, chan eil fhios aig m’ athair gum bi mise a’ smocadh!”

Agus ann an trì mionaidean, bha m’ athair anns an oifis aige, agus am fòn a’ dol mar na clappers san oifis aige! An robh fhios aige gun robh an nighean aige air a bhith smocadh anns a’ cinema? Agus an ath latha nuair a thàinig na pàipearan-naidheachd a-mach, ’s e a’ chiad headline a bh’ aca, “Her father knows her guilty secret!” 

Mocheirigh an Taigh Chaluim

Cha mhòr ann an sgìre Lag na Coille air fad a tha air an cois cho tràth anns a’ mhadainn ri muinntir Sheumais. Cha chuala Calum agus Màiri a-riamh cò tha ag èirigh an toiseach, an athair no am màthair, ach tha fios is cinnt gu bheil iad le chèile a’ dèanamh mocheirigh. Tha Calum fhèin gu math furasta a chur air a chasan aig ochd uairean a h-uile madainn, ach is ann caran cadalach a bhitheas Màiri an uair a thig i a-nuas aig cairteal no fichead mionaid an dèidh ochd, agus cha bhi i idir air a dòigh an uair a chanas Calum rithe, mar as tric a chanas:

“Tha feasgar math ann, a Mhàiri.”

“Nam bitheadh i cho dèidheil air an leabaidh aig leth-uair an dèidh naoi a dh’oidhche”, bidh a màthair ag ràdh, “bhitheadh Màiri againne air a cois na bu tràithe.”

“Is e laighe tràth a nì a’ mhocheirigh”, bidh athair Màiri ag ràdh, an uair a bhitheas e ga ruagadh don leabaidh a h-uile feasgar eadar cairteal is deich mionaidean gu deich.

Tha athair is màthair na cloinne gu trang ag obair aig beagan an dèidh seachd uairean gach madainn. Cho luath ’s a gheibh e cupa math de thì theth, làidir, an dèidh dha an teine a thogail, tha Seumas a’ dol a mach a bhiathadh nam beathaichean.

Tha gu leòr aig bean an taighe ri dhèanamh, a’ deasachadh biadh an teaghlaich agus a’ bleoghan na bà.

Aig leth-uair an dèidh ochd, tha a h-uile duine a th’ ann a’ suidhe mun bhòrd airson am bracaist, agus glè ghoirid an dèidh naoi uairean tha Calum is Màiri a’ togail orra don sgoil. Tha ise nis na làn dùisg agus ceud cabhag oirre gus am faigh i an sàs ann an obair na sgoile.

A. Faic cho soirbh ’s a tha iad seo a-nis!
1. Dè an uair aig am bi Seumas is Màiri ag èirigh?
2. Cuin a bhitheas Calum agus Màiri ag èirigh?
3. Cuin a bhitheas tu fhèin air do chois?
4. Dè an uair aig am bi thu ag èirigh Disathairne?
5. Cò an duine mu dheireadh a tha ag èirigh ann an taigh Sheumais?
6. Cò a’ cheud duine a tha air a chois anns an taigh agaibhse?
7. Cuin a bhitheas tu fhèin a’ dol a chadal?
8. A bheil thusa furasta do dhùsgadh anns a’ mhadainn?
9. Dè an uair aig am bi am bracaist aig muinntir Sheumais?
10. Cuin a bhitheas do bhracaist agad fhèin?
11. Cuin a bhitheas Màiri agus Calum a’ falbh don sgoil?
12. Cuin a bhitheas clann a’ bhaile agaibhse a’ falbh innte?
13. Cuin a tha an sgoil agaibhse a’ fosgladh?
14. Càit an robh athair Chaluim anns an sgoil?
15. Dè an sgoil anns a bheil thu fhèin?

B. Is e do chuid a-nis gach beàrn a tha seo a lìonadh:
1. “O mhoch gu ....”
2. “Moch .... ghabh i ’n cuan”
3. “.... gu loch, moch gu abhainn”
4. “Dh’ èirich mi moch .... Chèitein”
5. “Moch ’s mi ’g.... air bheagan èislean”
6. “Is leisg le leisgean dol a ....” Is seachd leisg leis ....”

C. Bidh iad seo nas fhasa:
1. Bidh m’ athair a’ .... an teine a h-uile madainn.
2. Bidh mo mhàthair a’ .... an arain air a’ chlàr-fuine.
3. Bidh a’ bhanarach a’ .... na bà.
4. Bidh sinn a’ .... na mònadh toiseach an t-samhraidh.
5. Bidh a’ chlann a’ .... leabhraichean anns an sgoil.
6. Bidh iad a’ .... litrichean.
7. Bidh na balaich a’ .... le ball.
8. Bidh duine leis a’ phathadh ag .... uisge.
9. Bidh sinn a’ cagnadh le ar ....
10. Bidh an tuathanach a’ .... an fheòir as t-fhoghar.

Aonghas Dòmhnallach: Uill, fad ’s a bheil sinn nar seasamh ann a seo, dìreach mach bhuainn, tha cnap mòr is nuair a thèid thu sìos air a’ mhol, tha toll shìos fodha, toll mòr Bogha na Gile. Agus, chì thu muir a’ tighinn a-steach troimhe, tha an toll a’ dol bho taobh na mara dhan a’ chreig a-steach dhan a’ mhol. Agus tha cuimhne a’m m’ athair air a bhith ag ràdh rinn gum biodh iad a’ seòladh na h-eathraichean a-steach ann bho taobh na mara son tha an toll fhèin cho àrd. Ach, bhiodh na bodaich a’ cur feagal oirnn leis an uaimh a bha sin cuideachd.

Alasdair MacLeòid:  Bhiodh gu dearbha fhèin, agus bhiodh sinn ann gu math tric ged a bhiodh iad a’ cantail rinn cumail air falbh bhuaithe, agus tha mac-talla iongantach ann. Nuair a bhios an tràigh a-muigh, ma gheibh thu a-steach pìos dhan gheodha, bhiodh sinn ag èigheachd is ag onghail ann a sin, a’ cluinntinn mac-talla. Ach, bha sgeulachd eile ann gur ann a siud a bhiodh Mac an t-Srònaich, agus gun robh e cunnartach a dhol ann agus gun robh a’ gheodha, cha b’ ann a-mhàin a Suardal, gu robh a’ gheodha a’ dol sìos a Gharrabost, gum biodh Mac an t-Srònaich air ais is air adhart anns a’ gheodha a tha seo fon talamh à Garrabost a Shuardal, ach chan fhaca sinn riamh Mac an t-Srònaich, ach cò aig a tha fios?
 

Aonghas: Tha sin a’ dearbhadh dhut gun robh underground anns an Rubha mus robh e riamh ann an Lunainn.

Dùn Èideann. Tha sibh eòlach air a’ bhaile, tha mi cinnteach! Chan eil fios againn le cinnt dè tha Èideann a’ ciallachadh. ’S dòcha gur e ainm duine a th’ ann. Tha dùn a’ ciallachadh ‘fortress, castle’. Tha Dùn Èideann a’ nochdadh an toiseach anns an t-seann chànan Bhreatannach mar Din Eidyn. Edin-burgh ann am Beurla.

Tha an t-uabhas de dh’ainmean-àite le ‘dùn’ annta. Anns an Taobh Sear, ann an ceann a tuath an Eilein Sgitheanaich, tha grunnan ann. Mar eisimpleir – an Dùn Dearg, an Dùn Mòr agus an Dùn Beag. ’S e ‘dùn’ a’ Ghàidhlig air ‘broch’. Uaireannan tha na seann dùin co-cheangailte ri sgeulachdan na Fèinne – Fingalian legends.

Tha Dùn Dè – Dundee – a’ ciallachadh ‘fort on the Tay’. ’S e Dunkeld ann an Siorrachd Pheairt ‘Dùn Chailleann’ – ‘the fort of the Caledonians’ – seann treubh. Tha Dunragit na bhaile beag faisg air an t-Sròin Reamhair – no Stranraer. ’S e sin Dùn Reicheit ‘the fort of Rheged’, ag ainmeachadh seann rìoghachd Bhreatannach. Tha Dùn Breatann – ‘the fort of Britons’ ag ainmeachadh seann rìoghachd Bhreatannach eile. Sin Dumbarton ann am Beurla.

Uaireannan, tha dùn a’ seasamh airson cnoc, an àite caisteal. Nuair a thàinig a’ Bheurla a-steach gu sgìrean a bha Gàidhealach roimhe, dh’atharraich ‘Dùn’ uaireannan gu ‘Doon Hill’. Ach ’s e dùblachadh a th’ ann. Tha e a’ ciallachadh ‘hill hill’! Agus Doune faisg air Sruighlea? Far a bheil an caisteal a tha a’ nochdadh ann am filmichean mar Outlander? ’S e sin – gu sìmplidh – An Dùn. Beannachd leibh.

1. an IOLRA (plural) le   –AICHEAN 

Aonghas Dòmhnallach  (‘Rubha Aonghais’):

“Agus tha cuimhne a’m m’ athair air a bhith ag ràdh rinn gum biodh iad a’ seòladh na  h-eathraichean a-steach ann bho taobh na mara son tha an toll fhèin cho àrd.”    
“I remember my father had told us that they used to sail the (fishing) boats in through it from the sea because the gap itself is so high.”

Gu math tric, ainmearan le -ar no -ir :

eathar      eathraichean       fishing boat(s)
piuthar     peathraichean    sister(s)
màthair    màthraichean     mother(s)
athair       athraichean         father(s)
cathair     cathraichean       chair(s), seat(s)
nathair     nathraichean      snake(s)
seathar    seathraichean    chair(s)
leabhar    leabhraichean    book(s)
iuchair     iuchraichean       key(s)
litir            litrichean              letter(s)

No aimeanran le –a :

bhana      bhanaichean        van(s) 
bàta          bàtaichean           boat(s)
trèana      trèanaichean        train(s)
plèana      plèanaichean      plane(s)
teanta       teantaichean       tent(s)
bliadhna  bliadhnaichean   year(s)
latha         làithichean          day(s)   (cuideachd: làithean, làitheannan)
plana        planaichean         plan(s)
teacsa      teacsaichean       text(s)

Cuideachd:

càr                càraichean           car(s)  
bus               busaichean          bus(es)
fòn                fònaichean           phone(s)
not                notaichean           note(s) / pound(s) sterling
làrach-lìn     làraichean-lìn       website(s)
teaghlach    teaghlaichean      family (-ies)

2.  an IOLRA (plural) le   –ICH    

Aonghas Dòmhnallach  (Rubha Aonghais):

“Bhiodh na bodaich a cur feagal oirnn leis an uaimh a bha sin cuideachd.”    
“The old fellows would scare us with that cave too.”

bodach              bodaich                 old man     old men
balach               balaich                   boy(s), lad(s)  
boireannach    boireannaich        woman       women
eileanach          eileanaich             islander(s)
each                   eich                        horse(s)

Daoine às gach àird     (people from every airt, every point of the compass):

Barrach             Barraich              a Barra person      Barra folk
Hearach            Hearaich             a Harris person     Harris folk
Ìleach                 Ìlich                      an Islay person      Islay folk
Leòdhasach     Leòdhasaich      a Lewis person     Lewis folk
Sgiathanach    Sgiathanaich      a Skye person       Skye folk
Uibhisteach     Uibhistich            a Uist person         Uist folk

Albannach             Albannaich             Scot(s) 
Ameireaganach    Ameireaganaich    American(s)
Gearmailteach      Gearmailtich           German(s)
Sasannach            Sasannaich             English folk

Tuathach     Tuathaich     northerner(s) 
Deasach      Deasaich      southerner(s) 
Searach      Searaich        easterner(s), East Coaster(s)
Siarach       Siaraich         westerner(s), West Coaster(s)

PUING EILE:     ‘the’ + plural:      NA / NA H-

na bàtaichean    na càraichean  na teaghlaichean 

Ach le fuaimreag (vowel):  

na h-athraichean     na h-eathraichean     na h-Ìlich     na h-Uibhistich

FAICIBH CUIDEACHD:   Beag air Bheag 2, Prògram 10, airson barrachd air an iolra (plural).