آیا وحدت ملی تاجیکستان مخدوش شده؟

امروز، ۲۷ ژوئن، از امضای توافق‌نامه صلح میان دولت تاجیکستان و مخالفان غالبا اسلام‌گرای آن در تابستان سال ۱۹۹۷، نوزده سال گذشت. این روز همه ساله در تاجیکستان تعطیل رسمی است.

امسال مراسم "روز وحدت ملی" با شرکت امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان، در ولایت مختار کوهستان بدخشان در حالی برگذار شد که حزب نهضت اسلامی، عمده‌ترین گروه مخالف و از طرفهای بانفوذ صلح تاجیکستان، در صحنه حضور ندارد.

پس از حوادث ماه سپتامبر گذشته دولت تاجیکستان این حزب را ممنوع و دهها تن از طرفدارانش را به زندان انداخت. شمار زیادی از طرفداران دیگر این حزب، از جمله محی‌‎الدین کبیری، رهبر آن، در تبعید به سر می‌برند.

در نتیجه برخی معتقدند وحدت ملی در تاجیکستان وجود ندارد چون "وحدت یک‌طرفه نیست"، اما طرفداران دولت می‌گویند همین که آرامی در کشور حاکم است، پس وحدت ملی تامین شده است.

سعدی مهدی، استاد دانشگاه ملی تاجیکستان:

بلی، من روز وحدت را جشن گرفتم. به دوستان پیامک فرستادم و در فیسبوک همه را تبریک نمودم. لیکن افسوس که به بدخشان (جایی که جشن وحدت امسال برپا شد) رفته نتوانستم. هم‌کلاسی‌هایم از پامیر گله کردند که چرا نیامدی؟ خیر، به هر حال وحدت هست. وجود دارد.

وحدت همین است که ما الحال شاهد آنیم. بعضیها آن را دوطرفه می‌دانند که این درست نیست. آنانی که از کسی یا واقعه ‌ای آزرده و ناراضی اند، این مشکل آنها است، نه از وحدت. دیروز یک دوست فیسبوکیم که در روسیه است، نوشته است که به وطنم، زادگاهم "واروخ" برای گذرانیدن سور می‌روم. همین است صلح و وحدت. وقتی خواهی، به وطن می‌آیی. بی‌ملال. می‌خواهی حج می‌روی. می‌خواهی آن طرف دنیا، آزادانه، می روی، باز چه می‌خواهیم؟

عید وحدت برای من و برای تمام تاجیکان اهمیت کلانی دارد. این وحدت بود که ما به این روز رسیدیم.

برخی می‌گویند یک طرف صلح را از صحنه دور کرده اما جنایتکار جنایتکار است، خواه در این طرف، خواه در آن طرف. برای اینکه صلح ویران نشود بگوییم دیگر به جنایتکار کاردار نشویم؟ بگذار همه در نزد قانون برابر جواب گویند. گذشته از این، در طرف دیگر تنها حزب نهضت اسلامی نبود، دیگر حزب و حرکت‌ها نیز بودند. بینید، توره جان‌زاده‌ها آرام نشسته‌اند. کسی به آنها کاری ندارد. با وحدت باش تا یکجا باشیم. این است شعار وحدت.

باباجان قیوموف، از فعالان حزب نهضت اسلامی:

امسال جشن نداشتیم، بلکه ماتم وحدت را برگزار کردیم. ماتم به معنای کاملش. در جامعه‌ای که آزادی سیاسی و اجتماعی و اقتصادی‌اش از سوی یک گروه پایمال می‌شود، یک شخص از قانون و آیین و دین بالا گذاشته می‌شود و هیچ امیدی برای کسی باقی نمی‌ماند، جشن گرفتن و دعوای وحدت کردن، بیماری روانی را می‌ماند. جشن وحدت امسال مثل همان داستان "خر برفت و خر برفت و خر برفت" مولانا است.

در اینجا سخن سر یک حزب، یک گروه یا شخص نمی‌رود. اینجا سخن درباره یک جریان دیکتاتوری محض و گسترش اقدامات تشنج‌زای یک گروه محدود می‌رود. وحدت ملت زمانی امکان‌پذیر می‌گردد که ثروت‌ها و امکانات ملت و کشور برای همه برابر باشد. همه در تعیین آینده خود نقش داشته باشد. در جامعه‌ای که انسان حتی اختیار انتخاب لباس و عقیده و حزبش را نداشته باشد، چگونه در آن وحدت به وجود می‌آید؟

وحدت با زور تفنگ و زندان ساخته نمی‌شود. مخالف را زندانی کردن وحدت نیست. وحدت در سایه احترام انسانها به اعتقاد و انتخاب همدیگر به وجود می‌آید. زور و تزویر همیشه نفرت و پراکندگی ایجاد می‌کند. این آزادی و عدالت است که وحدت‌زا است. در شرایط کنونی در کشور ما تنها زور و تزویر حاکم است که نفرت و کینه می‌آورد، نه وحدت و همبستگی.

از طرف دیگر در جامعه ما حتی در روشنفکران و دانشمندان هم همگرایی دیده نمی‌شود، همه یا این طرفی هستند یا آن طرفی. حتی کسانی که در باره همگرایی دینی و دنیوی کتاب‌ها نوشته بودند، امروز در یک طرف قرار گرفتند. در چنین شرایطی فقط نفرت رشد می‌کند. اما امیدوارم عقل سلیم در جامعه ما روزی بالاتر از دیو جهل بنشیند و پیش راه این روش خطرناک را بگیرد.

ادیبه خجندی، شاعری از شمال تاجیکستان:

همه شاعران همیشه ستایشگر و آرزومند وحدت بودند و هستند. چون وحدت، مهر و محبت، نور و روشنی و سعادت است. وحدت نتیجه فرهنگ و مدنیت بلند است. جنگ متضاد واژه وحدت است که نتیجه‌اش خرابی، نابودی و جوانمرگی و همه بدبختی و دهشت‌هاست. البته من آرزومندم که وحدت برای ملت ما عید همیشگی باشد. باید گفت که وحدت به جنگ برادرکُش که برای ملت ما ننگ آور بود، نقطه گذاشت و آرامی و آبادی تاجیکستان عزیز را تأمین کرد.

تاجیکستان در مهلت کم، خیلی ‌‌آباد شده است. ما باید شکرگزار آرامش و آبادی وطن عزیز خود باشیم. ما جوانان سالهای نود تلخی جنگ را در جان خود تجربه کرده‌ایم. به کثافت جنگ ما از جوانی محروم شده‌ایم. گویا به جز خبر مرگ شنیدن، در مغازه‌ها در انتظار نانی بودن، چیزی نداشت جوانی ما. من این بدبختی را که شکر خدا گذشت، دوباره نمی‌خواهم. نیست باد واژه جنگ و همیشه باد عید وحدت.

بهترین سیاست وحدت است. اگر وحدت آیین جهانی بود شاید اوکراین در آتش نمی‌سوخت، کودکان آفریقا گرسنگی نمی‌کشیدند، سوریه این قدر فاجعه نمی‌داشت. جنگ نتیجه جهالت و بی‌سوادی و بی‌مدنیتی و حرص و آز است. وحدت بهترین سیاست هومانیسم است که این پند نیاگان ما برای ماست. من البته عید وحدت را بهترین عید می‌دانم، عیدی که اجازه زیستن می‌دهد، اجازه تمدن داشتن، خوشبخت بودن. شکر آرامی و آبادی تاجیکستان عزیز دارم.

سیدیونس استروشنی، پژوهشگر تاجیک مقیم خاورمیانه:

چرا خودمان را گول زنیم و فریب دهیم؟ این تاریخ، یعنی ۲۷ ژوئن، به گمان (امامعلی) رحمان، روز پیروز‌ی او و دار و دسته‌اش بر گروهی دیگر از تاجیکان و هم میهنانش است، نه روز وحدت با ایشان.

این گروه دیگر اما از سر صداقت و جوانمردی، با رحمان و دار و دسته‌اش صلح کردند، برای میهن، برای توقف خونریزی، برای این که به فرموده قرآن کریم "صلح خیر است"، برای این که واقعاً ثابت بکنند که به دنبال جنگ و خونریزی نیستند. اما (امامعلی) رحمان (به آنها) خیانت کرد. از اعتماد آنها سوء استفاده کرد. اگر رحمان امروز می‌رقصد و شاد و خرسند است، نه بدین جهت است که امروز را "روز وحدت ملی" می‌داند، بلکه به این خاطر است که امروز را "روز پیروز‌ی" خود و شکست مخالفان سیاسی خود می‌شمارد.

در قاموس هیچ ملتی نیامده که "شکست هم‌میهن و هم‌خون" پیروز‌ی عنوان بشود. بلکه وقتی سپاه بیگانه و متجاوز را شکست بدهند، پیروز‌ و غالب خوانده می‌شوند. بنا بر این، واقعاً (امامعلی) رحمان "شکست خورده" است، نه "پیروز". پیروز‌ واقعی این رخداد کسانی هستند که برای میهن، برای مردم و ملت، برای توقف خونریزی و جنگ برادرکشی، در اوج قدرت حاضر شدند سلاح‌های خود را کنار گذارند.

اینهایند پیروز‌ واقعی. سنت خدا و تاریخ بر این استوار است که فریب، نیرنگ، حیله و غیره، صفات ناپسند و زشت و شیطانی، عمر چندانی ندارند، سرانجام از صداقت است. یعنی، در واقع این صداقت است که پیروز‌ خواهد بود.

عبدالقادر علوی، شاعر و عالم مهاجر در روسیه:

خیلی نظر مثبت دارم و خیلی خوش‌بین هستم، اما در کشوری که هنوز گروه غالب و گروه مغلوب وجود دارد، چه طور می‌شود از وحدت سخن بگوییم؟ وقتی که آزاد سخن گفتن و آزاد قدم زدن امکان ندارد، چه گونه می‌شود از وحدت سخن کرد؟

ما می‌خواهیم که وحدت باشد، نه در سخن بلکه در عمل. حتماً وحدت در میان دو طرف می‌شود، اما ببینید در کشور ما چه طور است، راه طرف مقابل را بستند و بیشتر یا در زندان یا دور از وطن قرار دارند.

اما شعار وحدت امروز بیشتر و بلندتر است. من این وحدت را جز شعاری بیش نمی‌دانم. ولی پایان شب سیاه سفید است. شاید آهسته آهسته در واقع این وحدت به وطن باز گردد، ولی بدون شورش و زنازنی، تنها با همدیگرفهمی.

حسین عشوراف، معاون رهبر "گروه ۲۴":

حتی در خیالم هم نیست که این روز "روز وحدت" باشد. شاعر بزرگوار می‌فرماید که "مپرس از من، زبان شعله در متن سخن دارم، ز جور نامرادی‌ها شکایت را نه من دارم." برای من اصلا این روز مکر است نه روز وحدت، چون وحدت وجود ندارد. این روز نه تنها برای من روز وحدت نیست، بلکه برای صدها هزار کس دیگر این روز یک مکر بود و هست.

بیشتری از شهروندان حتی این روز را نمی‌دانند که چه روز است، به مثل روزهای عادی می‌گذرد به خاطر این که آنها همیشه در فکر پیدا کردن یک لقمه نان هستند یا به قول دیگر، در ذهنشان باران غم چنان می‌بارد که دیگر جایی برای این روز نمانده است.

سببش چیست؟ به خاطر آن که از این کلمه مقدس (وحدت) حتی اثری دیده نمی‌شود. کسانی که در این وحدت اقدام کردند و مخالفین حکومت بودند با بسیار دلهای پُر از امید این روز را پذیرفتند، متاسفانه امروز یکی از آنها دیده نمی‌شود. با مکر و دسیسه پشت پنجره شدند یا کُشته شدند و یا ترک وطن کردند. الّبته وحدت همیشه دو جانب دارد. امروز در وطن ما یک جانب ذکر می‌شود، جانب دیگر خائنان و تروریستان معرفی شدند، در حالی که یک ستون قوی وحدت آنها بودند. این ستون شکسته شد، اما فراموش کردند که تاریخ همه را می‌نویسد.

نصرت‌الله یوسف بیکف، پزشک تاجیک مقیم روسیه:

تاجیکان این جا (روسیه) کار می‌کنند تا قوت لایموت برای روزگارشان پیدا کنند. فکر می‌کنم اگر کشورشان آرام باشد، آرام‌تر کار می‌کنند. به هم آمدن طرفهای مخالف دستاورد خوبی بود، در کشور فضای آرامی و آسودگی فراهم آمد.

اکنون کاری باید کرد که یگانگی واقعی در دنیای مردم تاجیک حکم فرما باشد. متاسفانه یگانگی واقعی نیست، تحمل‌ناپذیری به اندیشه مخالف لطمه‌ای به یگانگی است. وقتی که معیار افتخار و انتخاب کادرها اساساً از یک منطقه است، وحدت استوار می‌شود؟

گپ زیاد است، بیایید از پس کار شویم. خدا، در کشور ما آرامی و آسودگی باشد، انسانها از ‌اندیشه بردگی رها شوند.

مهمان شاه شریف، پژوهشگر فلسفه:

نه، من روز وحدت را جشن نگرفتم و آن را حس هم نمی‌کنم. شاید از جمله آنهایی باشم که بیرون از جشن "وحدت" مانده‌اند. قسمی بی‌پول، بیکار و با صد هزار آرزو در کوچه‌های مملکتی که با شعارهایی با حرفهای بلند در باره وحدت، آزادی، فرهنگ و استقلال آرایش داده شده است، می‌گردند و قسمی هم زندانها را به 'خاطر ثبات و امنیت دولت' پُر کرده‌اند، قسمی زیاد در ملک‌های خدا پراکنده‌اند و هر که در هر فضایی افتاده است.

دوشنبه خود روح جشن ندارد و همه جا خاموشی حکمران است و تنها شعارها روح جشن دارند. وحدت به افسانه و به آرزو تبدیل یافته است یا آرزویی است که در افسانه اسیر مانده است.