پناهندگان افغان در تاجیکستان: محرومیت از شغل و تحصیل

اکثر پناهجویان افغان در تاجیکستان از دسترسی ناکافی به خدمات بهداشتی و آموزش و پرورش، وضع بد بهداری و نبود جای کار برای برآورده ساختن نیازمندیهای روزگارشان شکایت می‌کنند.

طبق گزارشهای رسمی، در تاجیکستان چهار هزار و 500 نفر از پناهندگان افغان که در سالهای مختلف به تاجیکستان پناه برده‌اند، به سر می‌برند.

بیم از ناامنی

حدود دو هزار نفر از این پناهندگان در حال حاضر در ناحیه وحدت، واقع در 30 کیلومتری شرق و جنوب دوشنبه، زندگی می‌کنند.

نفیسه 45 ساله ساکن شهر کابل است که بیش از یک سال قبل به تاجیکستان با هفت فرزند و همسرش پناه برده است. او می‌گوید که برای پذیرایی از دولت این کشور سپاسگزار است.

اما نفیسه می‌گوید که زندگی یک سال وی و اعضای خانواده آنها در تاجیکستان با مشکلات گذشته است. وی افزود: “برای ما مهم است که فرزندان ما در مکتب تحصیل کنند. ولی تمام فرزندان من در این جا تحصیل نمی‌کنند و خانه‌نشینی می‌کنند.”

نفیسه می‌گوید که خودش در افغانستان از اصابت راکت پای خود را از دست داد و حالا معلول است و او گفت که خانواده‌اش از شهر کابل با ملاحظات امنیتی فرار کرده‌اند.

هنگامی که با نفیسه در باغ تفریحی شهر وحدت صحبت می‌کردیم، شماری از زنان و دختران از جمله پناهندگان به حرفهای ما گوش می‌دادند. عده‌ای از آنها گریه می‌کردند و می‌گفتند که از فرار به کشور دیگری از افغانستان بسیاری از مشکلات آنها آسان نشده است.

بیشتر آنها می‌گویند که امید دارند سازمان ملل آنها را به کشورهای سوم که امکان تحصیل و زندگی در آنجاها بهتر است، کوچ دهد.

یک زن دیگر که خود را نذربی بی ولد محمد یوسف معرفی کرد، می‌گوید که از ولایت بغلان به تاجیکستان پناه برده است. نذربی بی گفت که چهار فرزند دارد و از شوهرش طلاق گرفته است

خانم محمدیوسف گفت که از بیم تهدید یکی از مردها در بغلان به جان فرزندانش از آن ولایت فرار کرده است. او می‌گوید که وی و شمار بیشتری از پناهندگان مشکل دسترسی به خدمات پزشکی دارند.

هرچند نذربی بی می‌گوید که در این زمینه نمایندگی سازمان ملل در امور پناهندگان به آنها برای دریافت خدمات پزشکی و دارو کمکهایی ارائه داده است.

وی افزود: "بچه‌های من در مکتب نمی‌خوانند و در بازار به کارهایی از قبیل آماده کردن نبات و قند مشغول هستند. اما من بسیار می‌خواهم که فرزندانم بی‌سواد نمانند. ولی برای تحصیل آنها سرمایه زیادی لازم است که من آن را ندارم.”

وی می‌گوید که سرمایه اصلی که کودکان وی از راه کار سیاه می‌یابند، برای پرداخت پول منزل کرایه و مواد غذایی مصرف می‌شود.

آمادگی سازمان ملل

روز جمعه 20 ژوئن در باغ مرکزی تفریحی شهر وحدت مسئولان نمایندگی کمیسریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان در تاجیکستان به افتخار روز بین المللی پناهندگان برای آنها مراسمی که برنامه فرهنگی و هنری به همراه داشت، دایر کردند.

همزمان سازمانهای مختلف غیردولتی که در امور پناهندگان در تاجیکستان فعالیت دارند، در مناطق دیگر این کشور که در آن شماری از پناهندگان به سر می‌برند، برنامهایی را پیاده کردند.

کوین آلن، رئیس این نمایندگی که در مراسم امروز سخنرانی کرد، به بی بی سی گفت که امیوار است که در آینده در افغانستان صلح و ثبات کامل و اقتصاد باثبات برقرار شود و پناهندگان توانند به وطن بازگردند.

آقای آلن افزود: “ولی ما نیز تصدیق می‌کنیم که در حال حاضر وضعیت در افغانستان چندان خوب نیست. از این رو، سازمان ما در همکاری با شریکان خود، از جمله دولت تاجیکستان، سازمانهای غیردولتی و بین‌المللی آمادگی برای احتمال بد شدن وضعیت و سرازیر شدن پناهجویان را در نظر گرفته‌ایم.”

اما وی می‌گوید که پیش‌بینی کامل این وضعیت غیرممکن است، ولی بخش اصلی برنامه‌های نمایندگی کمیسریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان، چون یکی از سازمانهای کمک کننده در وضعیت آماده‌باش قرار گرفتن است.

مشکلات تحصیل جوانان

دسترسی به آموزش و پرورش، از جمله تحصیل در دانشگاههای عالی، یکی از دشواریهای عمده جوانان افغان پناهنده در تاجیکستان است. ابراهیم سیاوش 18 ساله، یکی از جوانان افغان، می‌گوید که حدود سه ماه قبل از افغانستان با ملاحظات امنیتی به تاجیکستان پناهنده شد.

وی افزود: "ما از جامعه جهانی و به ویژه از سازمان ملل درخواست می‌کنیم که سعی و تلاشی که برای رفع احتیاجات مردم افغانستان می‌کنند، دوچند شود. به دلیل آن که مردم افغانستان در شرایطی که قرار دارند، نمی‌تواند بتنهایی زندگی اجتماعی خویش را تأمین کنند.”

ابراهیم می‌گوید که برای جوانان پناهنده افغان در تاجیکستان جای کار دائمی و امکان تحصیل در دانشگاهها وجود ندارد و از این رو بسیاری از جوانان وادار می‌شوند که تنها با کارهای به اصطلاح سیاه زندگی خود را پیش برند.

این در حالیست که عده‌ای از زنان پناهنده افغان که فرزندان نابالغ دارند، از آن شکایت می‌کنند که کودکان آنها هنگام کار در بازارها از سوی عده‌ای از کارمندان پلیس تحقیر می‌شوند.

اما فاطمه تبراوا، معاون رئیس شهر وحدت، در جریان سخنرانی خود در مراسم امروزی تأکید کرد که حکومت محلی تمام شرایط را برای پناهندگان افغانستان در این شهر فراهم کرده است. خانم تبراوا، همچنین تأکید کرد که این همه به شرافت سیاست 'صلح جویانه پرزیدنت رحمان' است.

عده‌ای از پناهجویان افغانستان در تاجیکستان می‌گویند که آنها همچنین امکان انتخاب آزادانه زندگی در منطقه دلخواهشان در تاجیکستان را ندارند. از این رو برخی از فرزندان این پناهجویان که تحصیل در مکتب “سامانیان” در شهر دوشنبه را انتخاب کرده‌اند، وادار می‌شوند که برای شرکت در درسها همه‌روزه از وحدت به شهر دوشنبه بیایند.

طبق سند 325 که تاجیکستان در سال 2000 به تصویب رساند، دولت این کشور شهرها و نواحی را که پناهندگان در آن حق زندگی نداشته‌اند، معیّن کرده بود. بر اساس این سند، پناهندگان افغان در شهر دوشنبه و نواحی نزدیک به مرز مشترَک تاجیکستان و کشورهای خارجی حق زندگی را نداشته‌اند.

در حال حاضر بیشتر پناهندگان افغان در شهر وحدت و عده‌ای در شهرهای قرغان تپه و خجند زندگی می‌کنند. اما گفته می‌شود که حدود یک هزار از ساکناین افغانستان در مناطق دورتر از خیابانهای مرکزی پایتخت تاجیکستان نیز به سر می‌برند.

پناهندگان افغان در حالی از وضع بد زندگی اجتماعی خود شکایت می‌کنند که در تاجیکستان نیز بیش از سی درصد ساکنان در سطح فقر به سر می‌برند و با مشکلات فراوان اجتماعی روبرو هستند.

در چنین شرایط بعید به نظر می‌رسد که پناهنده‌های افغان با آن مقامی که دارند، توانند زندگی اجتماعی خود را به طور قابل ملاحظه در سالهای نزدیک بهبود بخشند.