تغییر زیرپوستی در نگاه آیت الله خامنه ای به مذاکره با آمریکا؟

آیت‌الله خامنه‌ای در سخنانی در روز سه‌شنبه، ٢٦ شهریور (١٧ سپتامبر)، ضمن رد هرگونه مذاکره‌ای با آمریکا خواستار مقاومت در برابر سیاست "فشار حداکثری" آمریکا شد.

در بخشی از این سخنان آمده: "چنانچه آمریکا توبه کرد و به معاهده هسته‌ای بازگشت، آن وقت در جمع کشورهای عضو معاهده که شرکت و با ایران صحبت می‌کنند، آمریکا هم می‌تواند شرکت کند، اما در غیر این صورت هیچ مذاکره‌ای بین مسئولان جمهوری اسلامی و آمریکایی‌ها اتفاق نخواهد افتاد، نه در نیویورک و نه غیر آن."

این اظهارات، به ویژه در شرایط افزایش کم سابقه تنش میان تهران و واشنگتن بر سر حملات صورت گرفته در عربستان، بیش از هرچیز به معنی منتفی شدن گمانه‌زنی های هفته های گذشته در مورد احتمال ملاقات حسن روحانی و دونالد ترامپ در نیویورک به نظر می‌رسد. با وجود این اظهارات اخیر، علیرغم لحن تند آن، با مواضع قبلی آیت‌الله خامنه‌ای در مورد مذاکره با واشنگتن تفاوت قابل تاملی دارد.

صحبت جدید آقای خامنه ای، در درجه اول یادآور مواضع حسن روحانی، رئیس جمهور، در گذشته است که مکررا، شرط مذاکره با آمریکا را بازگشت آن کشور به برجام و رفع تحریم های هسته ای اعلام کرده بود. آقای روحانی به این ترتیب، عملا شرط مذاکره با آمریکا را تغییر رفتار دولت دونالد ترامپ در ارتباط با توافق هسته ای و تحریم ها دانسته بود، در حالی که به نظر می رسید موضوع رهبر جمهوری اسلامی، اساسا نفی هرگونه مذاکره با دولت آقای ترامپ باشد.

آیت الله خامنه ای به عنوان مثال، در سخنان معروف خود در ۲۴ اردیبهشت گفت مذاکره با آمریکا "سم است" و "مذاکره با دولت کنونی آمریکا یک سم مضاعف است". اظهاراتی که به طور گسترده، با برجسته شدن عبارت "سم مضاعف"، در سطح طیفی از رسانه های رسمی و مجازی برجسته شد.

او حتی در ۲۳ خرداد، در دیدار با نخست وزیر ژاپن که حامل پیام دونالد ترامپ بود، گفت: "جمهوری اسلامی ایران به مدت پنج، شش سال در موضوع هسته ای با آمریکا و اروپایی ها در قالب ۱ + ۵ مذاکره کرد و به یک نتیجه هم رسید، اما آمریکا زیر این توافق و قرارداد قطعی زد، بنابراین کدام فرد عاقلی است که دوباره با کشوری که زیر تمام توافق ها زده، مذاکره کند؟" رهبر جمهوری اسلامی ایران در همان دیدار، مشخصا تاکید کرد: "ما به هیچ وجه تجربه تلخ مذاکره چند سال اخیر با آمریکا را تکرار نخواهیم کرد."

نهایت آنکه، انگار موضع قبلی آیت الله خامنه ای که "به هیچ وجه" با آمریکا مذاکره نخواهد شد، در بیانات امروز تبدیل شده به اینکه "هیچ مذاکره ای اتفاق نخواهد افتاد" مگر اینکه دولت دونالد ترامپ "به معاهده هسته ای بازگردد". هرچند با قید این تبصره که در صورت تحقق چنین شرطی، گفتگو با واشنگتن در قالب مذاکرات ۱+۵ ممکن خواهد بود.

با توجه به اینکه دولت ایالات متحده، موکدا روشن کرده که به دنبال توافقی دوجانبه -و نه چندجانبه- با ایران در خارج از چارچوب برجام است، البته بعید است چنین سناریویی قابل تحقق باشد. ولی تبدیل شدن "نفی مطلق مذاکره" به "نفی مشروط" آن در صحبت های امروز آقای خامنه ای، به خودیِ خود، قابل توجه به نظر می‌رسد.