هلال پر دردسر

رمضان ۱۴۳۴هجری قمری برای بسیاری از مسلمانان از سه شنبه هیجدهم تیر شروع شد و برای گروهی دیگر از چهارشنبه و به همین ترتیب حلول ماه شوال و عید فطر در جهان اسلام و حتی در منطقه خاورمیانه در یک روز نخواهد بود.

این اختلاف ناشی از هر عاملی که باشد موجب سردرگمی بسیاری از مسلمانان شده است و اگر تا چند سال پیش از این اختلاف فقط در بین برخی از کشورها بود امروز شاهد این اختلاف حتی در بین علمای یک مذهب در یک کشور هستیم. سوالی که همیشه در ذهن مردم عادی در این زمینه شکل می‌گیرد این است که چه فرقی بین رمضان و ماه‌های دیگر وجود دارد که پیش بینی دقیق زمان شروع و خاتمه آن را ناممکن می کند. کم نبوده اند منجمان ایرانی که با کنایه‌ها و پرسش‌های طنز گونه مواجه شده‌اند که این چه علمی است که اسباب سفر به ماه را فراهم می کند ولی نمی‌تواند بگوید چه زمانی می‌توان آن را از روی زمین دید؟

پاسخ به این سوال طنزگونه چندان ساده نیست، چون لازم است که در پاسخ به مسئله‌ای علمی نکات شرعی را نیز در نظر گرفت که همین شرط امکان ارائه پاسخی مناسب و دقیق را برای یک متخصص علوم تجربی پیچیده می‌کند.

ماه و تقویم قمری

موقعیت مکانی ماه نسبت به خورشید در هنگام چرخش بدور زمین موجب بوجود آمدن شکل‌هایی از یک هلال باریک تا یک قرص کامل برای ماه در سطح زمین می‌شود که به آن اهله ماه می‌گویند. تشکیل اهله فقط مختص به ماه نیست و برخی از سیارات دیگر منظومه شمسی هم اهله دارند که رویت‌شان بدون تلسکوپ مقدور نیست.

دنبال کردن اهله ماه با چشم بسیار ساده است و چرخه‌ای تقریبا بیست و نه روزه را بوجود می‌آورد که با مرجع گرفتن یک اهله به عنوان مبدا زمانی می توان طول یک چرخه را یک واحد زمانی تقویمی در نظر گرفت و از آن برای گاهشماری استفاده کرد. تقویم حاصل از این گاهشماری را تقویم قمری می‌گویند.

برخی از کارشناسان معتقدند که تقویم قمری یکی از اولین تقویم‌هایی بوده که برای گاهشماری در بین بعضی از تمدن‌ها و جوامع بدوی باستانی مرسوم بوده است. این تقویم مبتنی بر تغییر اهله ماه و دنبال کردن چرخه این تغییرات با چشم است. با توجه به اینکه دنبال کردن چرخه تغییرات ظاهر ماه با چشم غیر مسلح برای همه مقدور است و تدوین تقویمی بر آن مبنا نیازمند استفاده از وسایل اندازه گیری نجومی و دانش ریاضی نیست، این گاهشماری در بین قبایل بدوی کوچ نشین با اقبال و عمومیت زیادی روبرو شد. در عربستان پیش از اسلام نیز تقویم قمری برای گاهشماری استفاده می‌شد که پس از اسلام نیز همان رویه ادامه پیدا کرد.

گسترش جغرافیایی اسلام و گذشت زمان از سویی و تغییر مناسبات سیاسی و اقتصادی کشورها در جهان از سوی دیگر باعث بوجود آمدن مشکلاتی در هماهنگ کردن تقویم کشورهای اسلامی بخصوص در تاریخ‌های مهمی همچون شروع و پایان ماه رمضان شد. این مشکلات با اینکه ساده به نظر می‌رسند ولی تا‌کنون حل آنها میسر نشده‌است و حتی برای مسئله زمان ماه رمضان موجب بروز تنش‌های سیاسی بین کشورهای اسلامی نیز شده است.

مشکل تقویم قمری

تقویم قمری مشکلاتی دارد که استفاده از آن را با توجه به رشد جوامع، به عنوان سیستمی جهان شمول بسیار پیچیده می‌کند. برخی از این مشکلات فنی و علمی است و بخشی نیز فقهی و سیاسی. پرداختن به همه مشکلات تقویم قمری نیازمند فرصتی دیگر است. ولی شاید بررسی کوتاه یکی از مشکلات فقهی و سیاسی که دغدغه مسلمانان است بد نباشد.

یکی از مهمترین مشکلات تقویم قمری تعیین زمان شروع ماه جدید است. از نظر ناظر زمینی موقعیت ماه نسبت به خورشید در طول یک ماه تغییر می‌کند، گاهی هر دو در یک نقطه و گاهی در روبروی هم در دو سوی آسمان. موقعی که ماه و خورشید در یک نقطه آسمان هستند به آن مقارنه ماه می گویند که در این حالت ماه غیر قابل رویت است. برای اینکه نور خورشید مانع از رویت ماه نشود باید چند ساعتی از مقارنه گذشته باشد و ماه و خورشید از هم فاصله گرفته باشند. همچنین ماه باید بقدری از افق فاصله داشته باشد که گرد و غبار موجود در جو مانع از دید آن نشود. محاسبه اینکه از چه زمانی ماه قابل رویت خواهد بود با توجه به دانش امروز بشر در علوم مکانیک سماوی، اپتیک، و هواشناسی کاری است ساده. ولی در اینجا شرع و مسایل فقهی در برخی از کشورهای اسلامی مانع از این می‌شوند که محاسبات مرجع شروع ماه قمری جدید شود.

هم شیعیان و هم اهل سنت اثبات شروع ماه قمری جدید را رویت هلال ماه می‌دانند و این نکته‌ای پذیرفته شده در اغلب کشورهای اسلامی است که بر احادیث معتبر مورد توافق هر دو مذهب استوار است. ولی اختلاف های زیادی نیز در چگونگی رویت هلال و اثبات آن وجود دارد که به طور خلاصه مهمترین آنها را می‌توان اختلاف در چگونگی رویت هلال ماه (رویت با چشم مسلح و یا غیرمسلح)، اختلاف در افق مناطق جغرافیایی مختلف و اختلاف در ارجح بودن نظر اهل محاسبه (ستاره شناسان) یا اهل تفکر (فقها) دانست.

در این میان علاوه برشرع مسایل سیاسی و رهبری معنوی جهان اسلام هم اهمیتی کلیدی دارد، بخصوص در مسئله‌ای همچون شروع و پایان ماه رمضان که از مهمترین اوقات مسلمانان جهان است. برای مثال حدود ۳۰ کشور مسلمان اهل تسنن عربستان را "ام‌القراء" جهان اسلام می‌دانند و برطبق تقویم آن فرایض دینی را به جا می‌آورند. آنها معتقدند که رویت هلال ماه در عربستان برای شروع و پایان رمضان برای دیگر کشورها حجت است حتی اگر در کشور خود آن را رویت نکنند و این موقعیتی است که عربستان قادر به چشم پوشی از آن نیست. حتی اگر مبنا را بر محاسبه بگیرد و نه رویت. برای مثال بر اساس محاسبه در عربستان شرایط ماه در غروب روز دوشنبه ۱۷ تیر به گونه‌ای بود که برخی از شرایط رویت پذیری فراهم نبود و هلال نه با چشم مسلح و نه با چشم غیرمسلح دیده نمی شد. با این حال مبنا بر محاسبه گذاشته شد و روز سه شنبه اول ماه رمضان اعلام شد.

ایران و ماه قمری

تا پیش از انقلاب مشکلی در زمینه اعلام زمان شروع و پایان ماه‌های قمری وجود نداشت و مردم برای ماه‌های معمولی به تقویم رسمی کشور استناد می‌کردند و برای ماه رمضان نیز گوش به فتوای مرجع تقلید خود داشتند. پس از انقلاب، نیاز به هماهنگ شدن شرع و سیاست و همچنین تمرکز مرجعیت موجب شد که مشکلاتی در زمینه اعلام اوقات شرعی بوجود بیاید. با توجه به موقعیت آیت الله خمینی در جامعه این مشکلات چندان نمود خارجی پیدا نکرد و کماکان مسئله‌ای با نام زمان عید فطر وجود نداشت. ولی با شروع رهبری آیت الله علی خامنه‌ای این مشکل به سطح آمد و موجب سردرگمی ایرانیان و برخی از شیعیان دیگر در کشورهای مختلف شد. شاید به همین دلیل بود که درسال ۶۸ در ابتدای عهده‌دار شدن رهبری جمهوری اسلامی گفت که "ما دستگاهى لازم داریم، براى اینکه در همه‌ى ماه‌ها، آدم‌هاى متخصص، با دستگاههاى فنى و چشم‌هاى مسلح، در مظان پیدا کردن هلال بروند جستجو کنند و پیدا نمایند و به ما بگویند و ما هم به مردم بگوییم که اول ماه٬ کدام روز است".

البته این گفته به آن معنا نبود که نظر منجمان را قبول دارد. جامعه منجمان کشور پرخاش شدید دفتر رهبر ایران به چند نفر از استادان مطرح و مهم نجوم کشور را بخوبی بیاد دارند. سه استاد نجوم در دانشگاه‌های کشور در یک برنامه تلویزیونی بر اساس محاسبات، تاریخی را برای رویت ماه شوال (عید فطر) اعلام کردند که با نظر دفتر رهبر ایران مغایرت داشت. شب بعد نماینده دفتر رهبر ایران در تلویزیون حاضر شد و اعلام کرد که هیچ کسی صلاحیت اظهار نظر در این زمینه را ندارد و نظر این اساتید نظر شخصی آنان است و حجت شرعی ندارد.

البته این به معنای کنار گذاشتن منجمان بطور کامل نبود و دفتر رهبر ایران برای نشان دادن این نکته به دیگر مراجع و رقبای منطقه‌ای، که نظرش مبتنی بر شواهد مستحکم است از منجمان کشور استفاده می کرد. در سال ۱۳۸۲ و پس از ۱۴ سال از شروع رهبری آیت الله خامنه‌ای فعالیت نامنظم گروه‌های رصدگر هلال ماه که زیر نظر ستادی به نام ستاد استهلال دفتر رهبری کار می‌کردند منظم شد و به کل کشور تسری پیدا کرد تا جایی که امروز در حدود ۱۵۰ گروه در کل کشور با تجهیزات مختلف به رصد ماه می‌پردازند. آنها حتی از هواپیما برای رویت ماه استفاده می کنند. اما با تمام این تلاش‌ها و هزینه‌ها باز هم نه تنها دیگر گشورهای اسلامی بلکه مراجع مختلف زمان‌های مختلفی را برای عید فطر اعلام می‌کنند که موجب ناخشنودی دفتر رهبر ایران می شود. در ظاهر این اختلاف‌ها به خاطر اختلاف در فتوا است. برای مثال برخی از علما رؤیت با چشم مسلح و بخصوص با هواپیما را معتبر نمی‌دانند.

البته ستاد استهلال منافعی هم برای کشور داشته است. برای مثال فعالیت این ستاد باعث شده است که از نجوم آماتوری کشور حمایت‌هایی بشود و رصدخانه‌های کوچک و بزرگی نیز در کشور با همین توجیه تاسیس شود. دیگر مراجع نیز تحت تاثیر ایده رصد هلال ماه رصدخانه‌هایی در کشور تاسیس کرده‌اند که از آن جمله می‌توان به مرکزی که آیت الله سیستانی در قم یا آقای محمد محمدی ریشهری در شهر ری تهران تاسیس کرده‌اند اشاره کرد. علاوه بر این اعضای این ستاد توانسته‌اند رکوردهایی جهانی در زمینه، به اصطلاح، شکار هلال ماه برای منجمان ایرانی ثبت کنند.

یک هلال سیاسی

برخی از کارشناسان معتقدند مسئله شروع و پایان ماه رمضان، بیشتر از آنچه مسئله‌ای علمی یا فقهی در دیدن هلال ماه باشد، مسئله‌ای سیاسی است که به توفق جویی گروه‌های مختلف بر می‌گردد. البته گاهی نیزاین اختلاف‌ها دلایل دیگری به غیر از توفق جویی سیاسی دارد. برای مثال می توان به اقدام صدام در اعلام زودهنگام حلول ماه رمضان و همراهی کردن برخی از کشورهای مسلمان برای خاتمه دادن به حملات هوایی آمریکا در زمان جنگ اول خلیج فارس اشاره کرد.

به نظر این کارشناسان با توجه به تشدید قطب بندی‌های سیاسی و رقابت بر سر رهبری معنوی دیگر کشورها در جهان اسلام و حتی درگیری‌های سیاسی در بین علمای یک مذهب؛ اتخاذ وحدت رویه و قبول یک استاندارد واحد در زمینه اعلام زمان شروع و پایان ماه رمضان در بین همه کشورهای اسلامی، دست نیافتنی بنظر می‌رسد.