آتش‌سوزی زاهدان؛ نکاتی که می‌توانست نجات‌بخش باشد

هربار که اتفاقی می‌افتد و جان انسانی از دست می‌رود، اعداد و ارقام، آمار، نقل قول‌ها و بایدها و نبایدهای زیادی مطرح می‌شود که بعد از مدتی همه به فراموشی سپرده می‌شود. جریان زندگی اگر باعث فراموشی کامل درد و رنج قربانیان نشود، حداقل آن را در یادها کم‌رنگ می‌کند. حتی اگر قربانیان حادثه، کودکان معصومی باشند که صبح به مدرسه بروند و عصر به خانه باز نگردند.

مطرح شدن آمار و تکرار بخشنامه‌های اداری به تنهایی راه حل نیست. در شرایطی که امکان حل ریشه‌ای مشکلی در کوتاه مدت وجود ندارد، آگاهی و آموزش می‌تواند خسارت‌های احتمالی را کاهش دهد.

آتش‌سوزی در مدرسه اسوه حسنه زاهدان روز سه‌شنبه، ۲۷ آذر ۱۳۹۷یعنی دقیقا ۶ سال و ۱۲ روز بعد از حادثه مشابه در مدرسه انقلاب اسلامی روستای شین‌آباد در پیرانشهر اتفاق افتاد.

هر دو این حادثه به دلیل نبود سیستم گرمایشی ایمن و استاندارد اتفاق افتاده است. در شین‌آباد بخاری نفتی کاربراتوری و در زاهدان چراغ نفتی، جان دانش‌آموزان را گرفت.

براساس بخشنامه وزارت آموزش و پروش که در تاریخ ۱۷ آبان سال ۱۳۹۰ (تقریبا یک سال قبل از حادثه شین‌آباد) در پایگاه اطلاع‌رسانی دولت منتشر شده "در مدارسی که به دلیل نبود سامانه حرارت مرکزی ناچار به استفاده از بخاری هستند، استفاده از بخاری نفتی کاربراتوری، بعد از بررسی دقیق و اطمینان از سالم بودن آنها با رعایت اصول ایمنی مجاز است. به هیچ وجه استفاده از تجهیزات گرمایشی غیراستاندارد نظیر؛ بخاری‌های غیراستاندارد، چکه‌ای، چراغ‌های والور نفتی و نظایر آن در مدارس، خوابگاه‌های دانش‌آموزی و ... مجاز نیست."

فراتر از آنکه چه کسی چه قدر در این دو حادثه مسئول است، این مساله مطرح است که چه آمادگی‌ها و آگاهی‌هایی می‌توانست جان آن ۶ کودک را نجات دهد.

براساس شرح حادثه مدرسه شین‌آباد توسط یکی از دانش‌آموزان، داغ شدن بیش از حد کوره بخاری، معلم کلاس را نگران می‌کند اما او همان موقع بچه‌ها را از کلاس خارج نمی‌کند. یکی از معلم‌های مرد مدرسه با کمک سرایدار سعی می‌کنند بخاری روشن را از کلاس خارج کنند. به علت داغی بیش از حد کوره بخاری، بخاری جلوی در کلاس از دستشان رها می‌شود و مخزن نفت بخاری منفجر شده و دیگر امکان خروج از کلاس وجود نداشته. آتش و دود کلاس را فرا می‌گیرد.

تنها راه نجات آنها پنجره کلاس بوده. اما وجود نرده‌های آهنی پشت پنجره اجازه خارج کردن دانش‌آموزان را نمی‌دهد. در مدت زمانی که دیگران سعی می‌کردند نرده آهنی را از جا در بیاورند، لحظه به لحظه بر حرارت و دود در کلاس افزوده می‌شد.

درباره حادثه زاهدان، مشخص نیست دقیقا چه اتفاقی باعث شروع آتش‌سوزی شده است. اما آنچه مشخص است، در حالی که بقیه دانش‌آموزان در حیاط مدرسه بودند، ۴ دانش‌آموز به تنهایی به کلاسی وارد می‌شوند که یک چراغ نفتی روشن در آن وجود داشته. به دلیلی که مشخص نیست، این چراغ نفتی آتش می‌گیرد و موکت کف کلاس شعله‌ور می‌شود. برخی می‌گویند همان ابتدا، در کلاس آتش گرفته. ۴ دختر که ترسیده بودند به جای خارج شدن از کلاس زیر نیمکت‌های کلاس پناه می‌برند.

'اشتباهات'، آگاهی و احساس مسئولیت

در حادثه شین‌آباد ، به نظر می‌رسد عدم توانایی معلم در برآورد میزان خطر احتمالی پیش‌رو، باعث شد که احتمالا او مشکل را ناچیز فرض کند و دانش‌آموزان را از کلاس خارج نکند. البته این احتمال هم وجود دارد که او فقط برای کاهش ترس بچه‌ها سعی داشته مشکل را پیش پا افتاده نشان دهد.

نکته مهم دیگر، حرکت دادن بخاری روشن با کوره بیش از حد داغ است که باعث مسدود شدن راه خروج دانش‌آموزان شده است. این کار که غیرمنطقی‌ترین راه حل به نظر می‌رسد، احتمالا در نتیجه اضطراب بیش از حد بوده است.

به نظر می‌رسد با ارزش‌ترین چیزی که در کلاس وجود داشته همان بخاری بوده است. کلاس هم سطح زمین بوده، پس احتمال سقوط دانش‌آموزان از پنجره هم وجود نداشته. این نکته واضح است اگر نرده آهنی وجود نداشت دانش‌آموزان سریع‌تر از مهلکه جان به در می‌بردند.

در حادثه زاهدان، چراغ نفتی روشن، در کلاسی که خالی بوده رها شده است. کف کلاس موکت بوده. غیر از خود موکت، با فرض اینکه موکت با چسب مخصوص به کف کلاس چسبانده شده باشد، قابلیت اشتعال افزایش یافته است.

آنچه که در عکس‌های منتشر شده از این کلاس مشخص است، به دلیل فضای کم، این کلاس با چوب از فضای دفتر مدرسه جدا شده. یک ماده دیگر که به راحتی شعله‌ور می‌شود.

از همه مهم‌تر اینکه ۴ دانش‌آموز "به تنهایی" به کلاسی مراجعه کرده‌اند که در آن یک چراغ نفتی روشن وجود داشته.

ممکن است همه این موارد را بتوان در قالب یک بخشنامه یا دستورالعمل گنجاند. اما آگاه بودن معلمان و دانش‌آموزان از این موارد می‌توانست جان‌های زیادی را نجات دهد.

پروژه گازرسانی زاهدان از اسفند ۱۳۹۵ رسما آغاز شده و تاکنون بعضی از مناطق زاهدان از گاز طبیعی استفاده می‌کنند.

شرکت ملی گاز و آموزش و پروش، طرحی را با عنوان همیار گاز در سراسر ایران برگزار می‌کنند. هدف این طرح آموزش نکات ایمنی و افزایش توان دانش‌آموزان برای حفظ سلامت‌شان است.

در زاهدان هم این طرح فقط برای ۱۵۰ دانش‌آموز در مناطقی که گازکشی شده، اجرا شده است.

برخی گزارش‌ها حاکی از آن است که گازکشی در شین‌آباد ۱۰ سال قبل از حادثه آتش‌سوزی انجام شده و قدمت کلاسی که طعمه حریق شده ۸ سال بود.‌

به نظر می‌رسد تا برچیده شدن کامل چراغ‌ها و بخاری‌های نفتی از مدارس ایران، اجرای طرح مشابه با مشارکت وزارت نفت، آتش‌نشانی و آموزش و پرورش ایران برای مدیران، معلمان و دانش‌آموزان در بسیاری از مدارس ضروری است.