جهانی ثروتمندتر... اما برای کی؟

"جهانی غنی‌تر" عنوان مجموعه گزارش‌ها و برنامه‌هایی است که در روزهای آینده به زبان‌های مختلف از سرویس جهانی بی‌بی‌سی منتشر و پخش می‌شود.

مردم جهان در حال ثروتمندتر شدنند، البته این موضوع درباره تک تک افرادی که روی کره زمین زندگی می‎کنند یا تک تک کشورها صدق نمی‌کند، ولی به طور کلی سطح رفاهی که امروزه یک فرد معمولی از آن برخوردار است بسیار بهتر از گذشته است.

یکی از راه‌های سنجیدن این وضعیت بررسی میزان کالاها و خدماتی است که به ازاء هر فرد تولید می‌شود، یعنی همان سرانه تولید ناخالص داخلی.

این رقم در سطح جهانی در یک دوره ۶۰ ساله منتهی به سال ۲۰۱۰، تقریبا چهار برابر شده است.

البته تفاوت بین کشورها از این منظر زیاد است: مثلا در چین این رقم هشت برابر شده است که بسیار حیرت انگیز است. در کره جنوبی و تایوان حتی بیشتر از این است. به طور متوسط این کشورها نسبت به سال ۱۹۵۰ میلادی، ۲۰ برابر ثروتمندتر شده‌اند.

وضعیت چند کشور جهان که عمدتا در آفریقا هستند چنین نبوده مثلا در جمهوری دموکراتیک کنگو متوسط سطح رفاه در همین دوره ۵۰ درصد افت داشته است.

البته ملاحظاتی هم درباره این ارقام وجود دارد. آنها نمی‌توانند امور کیفی مانند استحکام جوامع یا استانداردهای محیطی را اندازه بگیرند. به علاوه مقایسه همه چیز با دلار و تعدیل بهای آنها با تورم برای رسیدن به "ارزش واقعی" در بلندمدت، ملاحظاتی فنی دارد.

با این همه، این ارقام از دل یکی از معتبرترین بانک‌های اطلاعات اقتصادی تاریخی، پروژه‌ای که پروفسور آنگوس مادیسون آغاز کرد، به دست آمده‌اند. آنچه که این ارقام می‌گویند واضح است: از نظر اقتصادی وضع ما بهتر شده.

یکی از پیشرفت‌ها این است که ما بیشتر عمر می‌کنیم: در نیمه قرن پیش وقتی کودکی به دنیا می‌آمد می‌شد انتظار داشت که حدود ۵۰ سال عمر کند، این رقم هم‌اکنون به ۷۰ سال رسیده است. هرچند در این مورد هم تفاوت‌های زیادی بین کشورهای مختلف وجود دارد اما روند عمومی در سال‌های اخیر و تقریبا در همه کشورها همین بوده است. تنها استثنا بوتسوانا است که در آن امید به زندگی چند ماهی پایین آمده است.

عوامل متعددی در طولانی شدن عمر ما دخیلند، اما رشد اقتصادی به این معنی است که ما می‌توانیم روی سلامت، تغذیه و تضمین دسترسی به آب سالم بیشتر هزینه کنیم.

با کمی متمرکز شدن روی شاخص‌های کیفیت زندگی به روند مشابهی می‌رسیم. تملک خودروهای شخصی در ۷ سال اول قرن حاضر ۳۰ درصد بالا رفت، البته پس از رکود اقتصاد جهانی کمی پایین آمده است. افزایش تملک خودرو به خصوص در کشورهایی با درآمد متوسط و پایین چشمگیر بوده است.

اما اگر به شاخصی چون تولید سرانه برگردیم، دلیل دیگری هم وجود دارد که این رقم همه واقعیت را به ما نمی‌گوید. چنین شاخص‌هایی که متوسطی برای همه جامعه ارائه می‌دهند چیزی از مثلا توزیع درآمد و تغییر روند نابرابری را نشان نمی‌دهند.

ممکن است که سطح زندگی به طور متوسط بالا برود، در حالی که وضع ثروتمندها بهتر می‌شود اما وضع بقیه بهبودی پیدا نمی‌کند.

به عنوان نمونه آمریکا را در نظر بگیرید (چون اطلاعات زیادی درباره آن وجود دارد). در سال ۲۰۱۳ درآمد واقعی (درآمد تعدیل شده بر اساس تورم) خانواری در ۲۰درصدی پایین طبقات درآمدی، طی ۴۰ سال گذشته تنها ۱.۴درصد رشد کرده، در حالی که برای خانواده‌ای ثروتمند و در ۵درصد بالایی این میزان ۴۴درصد بوده است.

آمارهای سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نیز، که شامل کشورهای ثروتمند و برخی کشورهای در حال توسعه با رشد سریع، حاکی از نابرابری فزاینده میان کشورهای عضو است. برای سنجش نابرابری از شاخصی با عنوان ضریب جینی استفاده می‌شود. هرچه رقم آن بالاتر باشد توزیع درآمد نابرابرتر است. این ضریب در سال‌های اخیر بالا رفته است.

البته بحثی داغ در جریان است که افزایش نابرابری واقعا چه قدربد است. و این سوال در میان است که آیا دولت‌ها می‌توانند سیاست‌هایی برای حل این مشکل اتخاذ کنند؟

نابرابری فزاینده یادآور این نکته است که هرچند جهان ثروتمندتر می‌شود، همه آن را احساس نمی‌کنند.