آیا برجام به سرنوشت 'چارچوب مورد توافق' کره شمالی دچار می‌شود؟

اولین سخنرانی دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، در مجمع عمومی سازمان ملل برخلاف سخنرانی‌های سلفش باراک اوباما، با سکوتی سرد در این سالن و واکنش منفی اغلب کشورهای اروپایی و چین روبه‌رو شد. گرچه بنجامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، از نطق ترامپ به عنوان جسورانه‌ترین نطق در ۳۰ سال گذشته یاد کرد و عربستان و برخی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس نیز از این سخنان خرسندند، اما به نظر می‌رسد این سخنان، شکاف میان آمریکا و اروپا را که از آغاز به کار دولت ترامپ پدید آمده، عمیق‌تر کند.

سخنرانی سالانه روسای جمهور ایالات متحده در مجمع عمومی سازمان ملل، عموما بیانگر اهداف و سیاست خارجی آنهاست. سخنرانی ترامپ نشان از تصمیم او در رویارویی با کره‌شمالی، ایران و حتی ونزوئلا (سه محورت شرارت جدید) دارد. ترامپ با حمله بی‌سابقه به ایران، برجام را بدترین و یکی از یک‌جانبه‌ترین معاملات ایالات متحده نامید که سبب شرمساری این کشور است. ترامپ از زمان پیروزی در انتخابات بارها اعلام کرده که قصد خروج از برجام را دارد، با این وجود تاکنون دو بار تعهد ایران به برجام را تایید و تمدید لغو تحریم‌های هسته‌ای را امضا کرده است. اما اکنون و با در نظر گرفتن عملکرد ۹ ماهه نخست دولت او و سخنرانی‌اش در مجمع عمومی سازمان ملل، به نظر می‌رسد آینده برجام بیش از گذشته در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته باشد.

از آن سو، یک روز پیش از سخنرانی ترامپ در سازمان ملل، حسن روحانی در مصاحبه‌اش با سی‌ان‌ان، با اشاره به تنش‌های این روزها با کره شمالی، گفت تجربه برجام می‌تواند در موارد دیگر (مانند کره شمالی) نیز تکرار شود. البته او با اشاره به تهدیدات ترامپ برای خروج از برجام، عواقب چنین تصمیمی را نیز یادآور شد که در صورت خروج آمریکا از برجام، چرا باید کره شمالی وقتش را سر میز مذاکره با این کشور تلف کند؟ تا پس از سال‌ها مذاکره، رئیس جمهور بعدی آن توافق را زیر پا بگذارد.

بیشتر بخوانید:

درست است که تفاوت‌های بسیاری میان شرایط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران و کره شمالی وجود دارد، اما بررسی آنجه منجر به شکست «چارچوب مورد توافق» میان ایالات متحده و کره شمالی شد، می‌تواند در پیش‌بینی آینده برجام نیز راهگشا باشد.

«چارچوب مورد توافق» چیست؟

در سال ۱۹۹۴ دولت بیل کلینتون دموکرات برای متوقف کردن برنامه هسته‌ای کره شمالی، توافقی را با این کشور امضا کرد که در آن ایالات متحده متعهد می‌شد در برابر توقف ساخت و عملیات رآکتورهای هسته‌ای کره شمالی، ۲ راکتور هسته‌ای آب سبک و مقاوم در برابر تکثیر سلاح هسته‌ای (proliferation-resistant nuclear power reactors) برای تولید برق در این کشور ساخته و همین‌طور تا تکمیل این راکتورها نفت و سوخت سنگین مورد نیاز کره شمالی را نیز تامین کند. به علاوه، قرار بود گام‌به‌گام تحریم‌های آمریکا علیه این کشور لغو شده و کره شمالی کم‌کم از برخی مزایای سیاسی بازگشت به جامعه‌جهانی برخوردار شود.

چالش‌ها از کجا شروع شد؟

تنها یک ماه پس از امضای این قرارداد، جمهوری‌خواهان برای اولین بار پس از ۴ دهه، کنترل کنگره ایالات متحده را به دست گرفتند. نوت گینگریچ و سایر رهبران حزب جمهوری‌خواه از جمله سناتور جان مکین با این توافق به شدت مخالف بودند. آنها این توافق را عملا رشوه‌ای به کره شمالی برای تمکین به قوانین بین‌الملل می‌دانستند. به همین سبب نیز با تامین بودجه ساخت راکتور آب سبک و همین‌طور تامین سوخت توافق شده موافقت نمی‌کردند. این اختلافات میان کنگره جمهوری‌خواه و رئیس جمهور دموکرات سبب تاخیرهای مداوم از طرف ایالات متحده در اجرای تعهداتش بود. گرچه تا مدتی کره شمالی تحت رهبری کیم جونگ ایل به تعهداتش وفادار بود اما شروع ساخت موشک‌های میان‌برد و دوربرد (علیرغم آنکه هیچ‌گاه مورد مذاکره قرار نگرفته بود) تنش‌‌های تازه‌ای میان دو کشور ایجاد کرد. علیرغم تنش‌های ایجاد شده بر سر برنامه موشکی کره شمالی، ایالات متحده و کره مذاکرات را از سر گرفتند و کره شمالی پذیرفت تا برنامه موشکی‌اش را نیز متوقف کند. اما این توافق به دلیل شرایط پیچیده انتخابات سال ۲۰۰۰ ایالات متحده و مشغله‌های حاصل از آن برای بیل‌ کلینتون هیچ‌گاه امضا نشد.

با روی کار آمدن دولت محافظه‌کار بوش، «چارچوب مورد توافق»، اشتباه دولت کلینتون لقب گرفت و دونالد رامسفلد، وزیر دفاع وقت که از مخالفان سرسخت این توافق بود، در کنار دیک چنی (معاون رئیس‌جمهور) و جان بولتون معاون وقت وزیر امورخارجه در کنترل تسلیحات و امور‌ امنیت بین‌الملل سیاست‌های خصمانه‌تری در قبال کره‌شمالی اتخاذ کردند.

این توافق چطور برهم خورد؟

در سال ۲۰۰۲، دولت بوش کره شمالی را به غنی‌سازی اورانیوم متهم کرد. البته مستندات در مورد این ادعا مخدوش و روایات از حوادث پس از آن متفاوت است. کره شمالی ادعا می‌کند که ایالات متحده بدون ارائه هیچ‌گونه مدرک، از جمله عکس‌های ماهواره‌ای چنین ادعایی داشته است. گرچه غنی‌سازی اورانیوم برخلاف مفاد «چارچوب مورد توافق» به حساب می‌آمد، اما پیمان منع تسلیحات هسته‌ای غنی‌سازی را ممنوع نکرده است. به علاوه، کره شمالی حاضر به مذاکره و حل و فصل اختلافات بوده است.

در ایالات متحده نیز، اختلاف بر سر اعتبار این مستندات بسیار است. در پی این اختلافات، ایالات متحده از تامین بودجه برای ارسال سوخت به کره شمالی اجتناب می‌کند و در پی آن نیز کره شمالی با خروج از پیمان منع تسلیحات هسته‌ای و اخراج بازرسان آژانس بین المللی انرژی اتمی، برنامه هسته‌ای‌ خود را از سر می‌گیرد. بدین ترتیب چارچوب مورد توافق به شکست می‌انجامد.

تفاوت‌های برجام و چارچوب مورد توافق

نباید فراموش کرد که تفاوت‌های مهمی میان این دو قرارداد وجود دارد.

۱- توافق کره طی چند ماه مذاکره و در ۳ صفحه خلاصه شد. حال آنکه مذاکرات برجام حدود دو سال به طول انجامید و این توافق‌نامه در بیش از ۱۵۰ صفحه و با جزئییات بسیار تدوین شده است.

۲- برخلاف برجام، چارچوب مورد توافق، توافق‌نامه‌ای دوجانبه میان آمریکا و کره شمالی بود. برجام نه تنها به امضای ۶ کشور عضو گروه ۵+۱ (آمریکا، انگلستان، فرانسه، روسیه، چین و آلمان) رسیده است که مورد حمایت شواری امنیت سازمان ملل نیز می‌باشد.

۳- برخلاف چارچوب مورد توافق، راهکارهای حل‌ و فصل اختلافات و همین‌طور عواقب تخلف ایران در برجام پیش‌بینی‌ شده است.

تشابهات برجام و چارچوب مورد توافق

شاید بارزترین شباهت این دو توافق، مخالفت و کارشکنی جمهوری‌خواهان و دولت تازه‌کار ایالات متحده با توافقی است که زیر نظر دولت دموکرات پیشین انجام شده است.

خروج یک‌جانبه ایالات متحده از برجام، (علیرغم تایید بارزسان بین‌المللی به پایبندی ایران به تعهداتش و تاکید سایر امضا‌کنندگان قرارداد به حفظ و اجرای برجام)، در کنار خروج یک‌جانبه از توافق اقلیمی پاریس و تهدید به خروج از سایر قراردادهای آمریکا (از جمله نفتا- قرارداد تجارت آزاد آمریکای شمالی) تنها اعتماد جهانی به ایالات متحده را مخدوش می‌کند.

به هر حال، رویکرد ترامپ و دولتمردانش به ایران، تاثیر لابی‌های اسرائیل و عربستان در اندیشکده‌ها موثر در تدوین سیاست خارجی آمریکا و تاثیر آنها در آنچه به مجتمعات صنعتی-نظامی در آمریکا معروف است، همگی نشان از چالش‌‌های بیشتر میان ایران و ایالات متحده در سال‌های آینده دولت ترامپ دارند.

آنچه می‌تواند از دچار شدن برجام به سرنوشت چارچوب مورد توافق جلوگیری کند، حفظ حمایت و همراهی ۵ کشور دیگر گروه ۵+۱ به پیاده‌سازی برجام و همین‌طور تحکیم روابط با سایر کشورهای اروپایی و آسیایی است. سیاستی که به نظر می‌رسد دولت ایران فعلا در پی انجام آن است.