شیوه‌نامه تازه: راهی برای کنار زدن آوار جنگ ۱۲ روزه از روابط ایران و آژانس؟

از دور پیشین نشست فصلی شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در اواخر خرداد تا این دوره، کمتر از سه ماه گذشته است، در این مدت کوتاه اما صحنه روابط تهران و آژانس دستخوش تلاطمی سخت بوده است.

حملات اسرائیل به ایران تنها چند ساعت پس از پایان بررسی پرونده ایران در آن دور نشست و تصویب قطعنامه پیشنهادی «کوآد» یا همان گروه چهار، شامل آمریکا، بریتانیا، فرانسه و آلمان علیه ایران بر سر مسائل پادمانی‌اش اتفاق افتاد.

نمایندگان کشورها هنوز این جا در محل آژانس بودند که جنگ با حمله اسرائیل به خاک ایران و سپس حملات متقابل ایران آغاز شد و با پیوستن آمریکا به جنگ و بمباران چند مرکز هسته‌ای ایران، ۱۲ روز ادامه یافت.

جنگی که با بالا گرفتن تنش بر سر برنامه هسته‌ای ایران اتفاق افتاد. نام این برنامه‌ بیش از هر نهادی با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی گره خورده است؛ تا آن جا که تقریبا بلافاصله پس از آغاز جنگ ۱۲ روزه، دو نشست اضطراری شورای حکام آژانس برای بررسی موضوع حمله‌ها به مراکز هسته‌ای ایران برگزار شد.

آوار حملات به مراکز اتمی ایران بر روی روابط ایران و آژانس

تنها کمی از پس از آغاز حملات به ایران در میانه بهت و وحشت بمباران اسرائیل، رفته رفته صداها از تهران علیه رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بلند شد و آغاز جنگ را تنها چند ساعت پس از صدور قطعنامه سنگین در شورای حکام آژانس با آن بی‌ارتباط ندانستند. رافائل گروسی از سوی تندروها در ایران مقصر شمرده شده و به کوتاهی متهم شد.

فشارها بر مدیرکل آژانس زمانی شدت گرفت که تهران خشمگین از حملات، خواهان شنیدن محکومیت بدون و چون و چرای حملات اسرائیل از زبان آقای گروسی شد.

جز انتقادات تند افرادی که جایگاه سیاسی بالایی نداشتند، چند سیاستمدار عالی‌رتبه ایرانی هم نه تنها لب به انتقاد گشودند، بلکه زبان به تهدید هم باز کردند؛ از جمله علی لاریجانی، مشاور رهبر ایران که حالا نماینده او در شورای تازه‌تاسیس دفاع در ایران هم هست. آقای لاریجانی صراحتا گفت: «جنگ که تمام شود،‌ 'به حساب' رافائل گروسی خواهیم رسید.»

بعدتر گزارش‌هایی از جمله در روزنامه وال‌استریت ژورنال منتشر شد که مقامات امنیتی اتریش، کشور محل سکونت مدیر کل آژانس، تهدید‌ها علیه او را جدی گرفته‌اند و سطح حافظت از او را بالا برده‌اند.

آوار جنگ و حمله به مراکز هسته‌ای ایران اما تنها بر رابطه تهران و مدیر کل آژانس فرو نریخت؛ بازرسان مجرب آژانس هم که مطابق توافق‌ها، در ایران مشغول تهیه گزارش‌های معمول خود از مراکز هسته‌ای بودند، همگی به دلیل خطر جنگ از ایران خارج شدند. خروجی که به تعلیق فعالیت‌های آن‌ها انجامید چرا که ایران از پذیرفتن دوباره بازرس‌ها خودداری کرد.

در نزدیک به سه ماهی که از جنگ می‌گذرد، بازرسان آژانس برای موارد بسیار محدود، حضوری کوتاه‌مدت در ایران داشتند آن هم در مراکزی که هدف حمله نبودند. از جمله نیروگاه هسته‌ای بوشهر که لازم بود، مطابق مقررات بعضی موارد فنی در آن زیر نظر بازرسان آژانس انجام شود. بعضی رسانه‌ها گزارش دادند که آن بازرسان را هم ایران به این شرط پذیرفته بود که همه اهل روسیه باشند.

استدلال طرف ایرانی از نپذیرفتن بازرسان و تعلیق همکاری با آژانس اما بنا بر اظهارنظر مقامات، تنها از روی خشم یا نگرانی از دسترسی به اسرار هسته‌ای‌اش به واسطه آژانس نبود، بلکه اشاره به این مساله بود که ساز و کاری برای بازدید بازرسان از مکان‌هایی که هدف حملات قرار گرفته‌اند، «وجود ندارد» و بازرسی‌ها برای شرایط معمول در نظر گرفته شده بودند و حالا تا شیوه‌ای برای این بازرسی‌ها تعیین نشود، امکان ازسرگیری آن وجود ندارد. استدلالی که بسیاری، از جمله سه کشور اروپایی طرف برجام، آن را قبول نداشتند.

شیوه‌نامه ایران و آژانس: فصل تازه روابط زیر نگاه بدبینانه طرف‌های غربی

سفر ناگهانی رافائل گروسی به قاهره برای دیدار با عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران در روز سه‌شنبه و در میانه نشست شورای حکام بسیاری را شگفت‌زده کرد. در شرایطی که روابط تهران و آژانس تیره و تارتر از هر زمانی به نظر می‌آمد، آن‌ها در قاهره بر سر شیوه‌نامه تازه همکاری به تفاهم رسیدند.

تقریبا تمام دیپلمات‌ها این جا گفتند جدیت تهران در اجرای کامل این شیوه‌نامه می‌تواند نقطه عطفی در روابط ایران و آژانس و حل و فصل اختلاف‌ها بر سر برنامه هسته‌ای این کشور باشد.

حتی ماسیمو آپارو، معاون مدیر کل آژانس که بارها به ایران رفته و از مراکز هسته‌ای هم بازدید کرده، این جا در پاسخ به سوالم درباره امیدها به اثربخشی این شیوه‌نامه تازه در توقف بازگشت‌ تحریم‌های هسته‌ای ایران، در حالتی که سه کشور اروپایی طرف برجام، شورای امنیت را از قصدشان برای فعال کردن مکانیسم ماشه مطلع کرده‌اند، گفت اگر ایران شیوه‌نامه را «به صورت کامل» اجرا کند،‌ امکان بازگشت طرح تعویق روی میز وجود دارد.

گروسی: تایید، تحسین و حمایت از اقدامات خشونت‌آمیز کار من نیست

مدیر کل آژانس اما پس از حملات اسرائیل و آمریکا به مراکز هسته‌ای ایران، چه این جا در دو جلسه اضطراری شورای حکام آژانس مرتبط با حملات و چه در جلسات شورای امنیت سازمان ملل برای بررسی جنگ ایران و اسرائیل، تنها از حملات به مراکز هسته‌ای ایران به شدت ابراز نگرانی کرد و برابر انتقادها که چرا از محکوم کردن اسرائیل پرهیز دارد، اصرار کرد که کار و وظیفه او محکوم کردن و نکردن نیست و مسئولیت او و حوزه توانایی‌هایش چیز دیگری است.

این جا در وین، دوشنبه ساعتی پس از افتتاح جلسه فصلی شورای حکام آژانس یک بار دیگر از آقای گروسی پرسش شد که آیا حملات اسرائیل و کشتن مهندسان و دانشمندان هسته‌ای ایران را محکوم می‌کند؟ او باز هم پاسخ داد که هرگز هیچ «اقدام خشونت‌آمیز فیزیکی» را «تأیید، تحسین یا حمایت» نمی‌کند و باور دارد این موضوع به‌ عنوان مدیر کل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در حیطه مسئولیت او قرار نمی‌گیرد.

آقای گروسی البته گفت «ما در آژانس استفاده از خشونت را محکوم می‌کنیم» و بدیهی است که این هم بخشی از همان مسئله است.

اما پرسش درباره «محکوم کردن» اتفاق‌ها، بارها مطرح شده است. زیرا به زعم او بعضی می‌خواهند مدیر کل آژانس انگشت اتهام به سوی کشورها بگیرد.

آقای گروسی استدلال کرد که این موضوع تنها به این جنگ اخیر محدود نبوده و در موارد دیگر نیز رخ داده و او «به دلایل مشخصی» از انجام چنین کاری خودداری کرده‌ است.

او به خبرنگاران گفت «مسئولیتی» دارد که باید انجام دهد و ورود به انتقادهای سیاسی و متهم کردن کشورها را برای ایفای وظایفش مفید نمی‌داند.

از رضا نجفی، نماینده دائم ایران در مقر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در وین پرسیدم آیا گزارش‌ها درباره تهدید علیه مدیر کل آژانس را تایید می‌کند؟ چرا که به ویژه پس از دیدار او با وزیر خارجه ایران به جای تهران در قاهره، گمانه‌زنی‌ها درباره پرهیز آژانس از سفر آقای گروسی به ایران به جهت مسائل امنیتی بار دیگر بالا گرفته بود.

رضا نجفی اما این مساله را تایید نکرد و گفت ایران هرگز گزارش رسمی در این باره دریافت نکرده است. او گفت اصولا سفر آقای گروسی به ایران «تصمیمی سیاسی» است که بستگی به «فضا و شرایط» دارد اما آن طور که مدیرکل آژانس در همین دور نشست گفته، انتظاری برای سفر به ایران ندارد.

همزمان اما یک نماینده تندروی مجلس ایران در انتقاد شدید از تعیین شیوه‌نامه تازه روابط ایران و آژانس، علی لاریجانی را خطاب قرار داده و پرسیده بر سر وعده «رسیدن به حساب رافائل گروسی» چه آمده که دوباره با آژانس توافق شده است؟

امیدها برای ممکن کردن «ماموریت غیرممکن» با اجرای شیوه‌نامه تازه

آیا بهت و حیرت حملات ناگهانی به ایران و سپس آوار جنگ ۱۲ روزه حالا رفته رفته از روی روابط ایران و آژانس کنار می‌رود؟

خود آقای گروسی طی همین دور نشست این جا اشاره کرد که جنگ شرایطی را پدید آورد که بسیاری واکنش‌های «احساسی» نشان دادند.

از آژانس درباره این اشاره آقای گروسی سوال کردم که آیا به نظر می‌رسد، پس از حصول این شیوه‌نامه تازه، سایه سیاه تهدید و بدبینی میان ایران و آژانس رفته رفته کم شده و مدیر کل آژانس امنیت لازم برای سفر احتمالی به ایران را پیدا کند؟ دفتر آقای گروسی تا این لحظه این پرسش را بی‌پاسخ گذاشته است.

هر چه هست اما به نظر می‌رسد هم تهران و هم آژانس به رغم تمام ترک‌هایی که جنگ ۱۲ روزه در رابطه‌اشان پدید آورد، مشغول ترمیم شکاف‌ها باشند.

اما آیا شکاف‌ها در فرصت باقی‌مانده به اندازه کافی ترمیم می‌شود تا ایران را به مسیر حل اختلاف مسائل هسته‌ای‌اش در این فرصت کوتاه بازگرداند؟ یا آن طور که طرف غربی این جا بدبین است، شیوه‌نامه تازه میان ایران و آژانس بعید است دستاوردی عملی داشته باشد؟

پاسخ طلایی به همه پرسش‌ها درباره ممکن بودن حل و فصل پرونده هسته‌ای ایران، این جا در وین، این روزها همین است: دشوار اما ممکن.