توافق هسته‌ای ترامپ با عربستان؛ چرخشی در سیاست سنتی آمریکا در خاورمیانه؟

توافق هسته‌ای دولت دونالد ترامپ با عربستان سعودی، رویکرد چندین‌ ساله آمریکا در قبال یکی از مهم‌ترین متحدانش در خاورمیانه را دگرگون کرده است.

روسای جمهور پیشین آمریکا همواره اصرار داشتند که عربستان در ازای دریافت فناوری هسته‌ای آمریکا برای برنامه‌های غیرنظامی تولید انرژی، روابط خود را با اسرائیل عادی‌سازی کند.

بر اساس گزارش‌ها درباره مفاد این توافق، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، خواسته‌های عربستان سعودی را برآورده کرد، بی‌آنکه در مقابل امتیازی به نفع اسرائیل بگیرد؛ اقدامی که با مخالفت منتقدانی روبه‌رو شد که هشدار می‌دادند چنین توافقی می‌تواند به آغاز رقابت هسته‌ای در خاورمیانه منجر شود.

ترامپ روز پنجشنبه در شبکه‌های اجتماعی نوشت که این توافق هسته‌ای مشروط به پیوستن عربستان به «توافق‌های ابراهیم» است؛ مجموعه توافق‌هایی که در دوره اول ریاست‌جمهوری او به عادی‌سازی روابط اسرائیل با چند کشورعربی حوزه خلیج فارس انجامید.

با این حال هنوز مشخص نیست که این شرط در متن توافق (که هنوز منتشر نشده) درج شده باشد، یا اینکه عربستان با چنین شرطی موافقت کرده باشد و ملزم به پیوستن به توافق‌های ابراهیم شود.

این توافق تازه‌ترین نمونه از فاصله گرفتن ترامپ از سیاست سنتی آمریکا در خاورمیانه به نظر می‌رسد؛ سیاستی که محور آن اسرائیل و تلاش برای دستیابی به راه‌حل دو کشوری در مناقشه اسرائیل و فلسطینی‌ها بود.

در دوره دوم ریاست‌جمهوری ترامپ، تمرکز اصلی بر تقویت نفوذ اقتصادی آمریکا برای رقابت با چین و دیگر رقبای جهانی بوده است. تحلیلگران می‌گویند توافق هسته‌ای با عربستان این پیام را ارسال می‌کند که واشنگتن می‌خواهد متحدان منطقه‌ای خود را حفظ کند؛ حتی اگر این سیاست موجب نارضایتی اسرائیل شود.

یوسف جان، کارشناس خاورمیانه در شرکت مشاوره‌ای «آمنا استراتجیز»، می‌گوید: «کشورهای خاورمیانه خواهان توسعه زیرساخت‌های هسته‌ای خود هستند و حتی اگر آمریکا در این روند نقشی نداشته باشد نیز این کار را انجام خواهند داد. واشنگتن اکنون این واقعیت را پذیرفته است.» او افزود: «با این توافق هسته‌ای، آمریکا عملاً می‌گوید لازم نیست با چین همکاری کنید؛ می‌توانید با ما همکاری کنید.»

سیاست خارجی مبتنی بر معامله

رویکرد معامله‌محور در سیاست خارجی، یکی از ویژگی‌های اصلی دوره دوم ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ بوده است. از زمان بازگشت او به کاخ سفید با وعده احیای سیاست «اول آمریکا»، ایالات متحده رقابت اقتصادی با رقبایی مانند چین و روسیه را در قطب شمال و دیگر نقاط جهان تشدید کرده است.

اما امضای یک توافق هسته‌ای در خاورمیانه اقدامی بسیار حساس‌تر به شمار می‌رود؛ به‌ویژه در منطقه‌ای که آمریکا همزمان درگیر جنگ با ایران است.

این توافق یک پیروزی بزرگ برای محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، محسوب می‌شود که سال‌ها در تلاش برای دستیابی به چنین توافقی با آمریکا بوده است.

بن سلمان در سال ۲۰۱۸ گفته بود اگر ایران به سلاح هسته‌ای دست پیدا کند، عربستان نیز باید چنین حقی داشته باشد.

جزئیات توافق هنوز منتشر نشده اما گزارش‌ها حاکی از آن است که برخلاف برخی توافق‌های پیشین، این توافق شامل سازوکارهای سختگیرانه کافی برای جلوگیری از توسعه احتمالی برنامه هسته‌ای نظامی عربستان در آینده نیست.

از این جهت، توافق جدید با توافق همکاری هسته‌ای سال ۲۰۰۹ میان آمریکا و امارات متحده عربی تفاوت دارد؛ توافقی که شامل بازرسی‌های سختگیرانه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بود.

منتقدان همچنین می‌گویند طبق مفاد گزارش‌شده این توافق، عربستان اجازه خواهد داشت خود در داخل خاکش اورانیوم غنی‌سازی کند.

پیامدهای راهبردی

تحلیلگران می‌گویند حتی اگر عربستان سعودی فوراً به دنبال توسعه سلاح هسته‌ای نرود، برخورداری از توانایی بالقوه برای انجام این کار می‌تواند همچنان به این کشور یک اهرم بازدارندگی قدرتمند در منطقه بدهد.

عمران بیومی، پژوهشگر مقیم اندیشکده شورای آتلانتیک و مشاور پیشین سیاست‌گذاری در وزارت دفاع آمریکا، گفت: «این توافق بدون تردید به ایجاد زیرساخت و فراهم شدن زمینه لازم برای دستیابی به سلاح هسته‌ای در آینده کمک می‌کند.»

به گفته کارشناسان انرژی، این توافق به عربستان سعودی امکان می‌دهد منابع انرژی خود را متنوع کند و از انرژی هسته‌ای برای پاسخگویی به افزایش تقاضای برق استفاده کند.

کریستوفر روسو، کارشناس انرژی در شرکت مشاوره‌ای «چارلز ریور اسوشیتس»، می‌گوید برخورداری از انرژی هسته‌ای در بلندمدت می‌تواند وابستگی عربستان به نفت را کاهش دهد و این کشور را در برابر نوسانات بازار جهانی نفت مقاوم‌تر کند.

کریستوفر روسو می‌گوید: «تولید و صادرات نفت می‌تواند مختل شود. می‌توان میدان‌های نفتی را بمباران کرد. همان‌طور که اکنون در تنگه هرمز شاهد هستیم، نفتکش‌ها ممکن است در جایی متوقف شوند یا با مشکل مواجه شوند. اما انرژی هسته‌ای تا حد زیادی متکی به زیرساخت‌های داخلی خود است.»

البته عربستان به این زودی‌ها از منافع اقتصادی این برنامه بهره‌مند نخواهد شد؛ زیرا ساخت و راه‌اندازی نیروگاه‌های هسته‌ای جدید احتمالا دست‌کم یک دهه زمان خواهد برد.

امتیاز سیاسی برای ریاض

اما سود سیاسی کوتاه‌مدت این توافق آشکار است؛ عربستان سعودی که پیش از این نیز یکی از قدرتمندترین کشورهای حوزه خلیج فارس به شمار می‌رفت، با این توافق جایگاه خود را به عنوان یکی از بازیگران اصلی منطقه بیش از پیش تثبیت می‌کند.

علاوه بر این، عربستان این توافق را بدون آنکه ناچار به به رسمیت شناختن اسرائیل شود یا از شرط خود مبنی بر گره زدن هرگونه عادی‌سازی روابط با اسرائیل به تشکیل یک کشور فلسطینی صرف‌نظر کند، به دست آورده است.

به نظر می‌رسد این امتیاز بازتاب این ارزیابی دولت ترامپ بوده است که دستیابی به یک توافق دیپلماتیک میان عربستان سعودی و اسرائیل در آینده نزدیک محتمل نیست.

دو کشور در دوران ریاست‌جمهوری جو بایدن برای گفت‌وگو آمادگی نشان داده بودند، اما مذاکرات پس از جنگ غزه میان اسرائیل و حماس و همچنین جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران متوقف شد.

چرا اکنون؟

دلیل زمان‌بندی اعلام این توافق از سوی دولت آمریکا به‌روشنی توضیح داده نشده است. مقام‌های آمریکایی نیز نگفته‌اند چرا واشنگتن در مقطع کنونی تصمیم گرفته چنین توافقی را با عربستان سعودی امضا کند.

اما به نظر می‌رسد جنگ با ایران نیز در این تصمیم بی‌تأثیر نبوده است. از زمان آغاز این درگیری، واشنگتن تلاش کرده تنش‌ها با عربستان سعودی و دیگر متحدان خود در خلیج فارس را که هدف اقدامات تهران قرار گرفته‌اند، کاهش دهد.

عربستان سعودی در روزهای ابتدایی جنگ، برای مدتی دسترسی آمریکا به حریم هوایی خود را محدود کرد و همزمان از ایالات متحده و ایران خواست از تشدید تنش‌ها جلوگیری کرده و به سمت کاهش تنش حرکت کنند.

شرکت‌های آمریکایی نیز از این توافق هسته‌ای سود خواهند برد، هرچند این مزایا یک‌شبه حاصل نخواهد شد. عربستان سعودی برای توسعه فناوری هسته‌ای غیرنظامی خود با شرکت‌های آمریکایی همکاری خواهد کرد؛ اقدامی که بازار پرسودی را برای شرکت‌هایی مانند وستینگهاوس، سازنده راکتورهای هسته‌ای متعارف در مقیاس بزرگ، فراهم می‌کند.

مخالفت‌ها در اسرائیل و آمریکا

با این حال، این توافق از هم‌اکنون در اسرائیل و آمریکا با انتقادهایی روبه‌رو شده است.

پس از انتشار خبر این توافق در روز چهارشنبه، برخی سیاستمداران اسرائیلی هشدار دادند که عربستان سعودی ممکن است به یک تهدید هسته‌ای جدید در منطقه تبدیل شود.

گمان می‌رود اسرائیل خود نیز به سلاح هسته‌ای مجهز باشد، هرچند هرگز به طور رسمی این موضوع را تأیید نکرده است. اسرائیل همچنین به دلیل نگرانی‌های مشترک درباره برنامه هسته‌ای ایران، در جنگ آمریکا با ایران مشارکت داشت.

آویگدور لیبرمن، عضو پارلمان اسرائیل و وزیر دفاع پیشین این کشور، در پیامی در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «یک برنامه هسته‌ای غیرنظامی در عربستان سعودی به یک رقابت تسلیحاتی دیوانه‌وار در سراسر خاورمیانه منجر خواهد شد.»

قانون‌گذاران دموکرات در کنگره آمریکا نیز نگرانی‌های مشابهی را مطرح کردند.

رو خانا، نماینده دموکرات کنگره از ایالت کالیفرنیا، به بی‌بی‌سی گفت: «این توافق در واقع امتیازی یک‌طرفه به عربستان سعودی است و تنها به بلندپروازی‌های بیشتر ایران دامن خواهد زد. همچنین تنها باعث بی‌ثباتی بیشتر منطقه و تشدید تنش‌ها با اسرائیل خواهد شد.»

او افزود: «این سیاست هوشمندانه‌ای نیست.»

کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، گفت این توافق به تقویت اقتصاد ایالات متحده و افزایش امنیت ملی این کشور کمک خواهد کرد.

رایت همچنین در بیانیه‌ای که در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرد، گفت توافق میان آمریکا و عربستان سعودی «بالاترین استانداردهای ایمنی هسته‌ای و جلوگیری از اشاعه تسلیحات هسته‌ای را رعایت خواهد کرد.»

اما دولت آمریکا با خودداری از انتشار فوری جزئیات بیشتر درباره این توافق در روز چهارشنبه، به تردیدها و بدبینی‌ها نسبت به آن دامن زد.

شاید نشانه‌ای معنادار از این موضوع آن بود که دونالد ترامپ شخصاً در مراسم امضای توافق، که جنبه رسمی به آن بخشید، حضور نداشت و ریاست آن را بر عهده نگرفت.

ترامپ در مراسم رسمی انتقال پیکر چهار نظامی آمریکایی که در ایران کشته شده بودند حضور یافت و سپس در تجمعی در ایالت جورجیا گفت که سیاست‌هایش خاورمیانه را بیش از هر زمان دیگری باثبات کرده است.