هند و پاکستان در دو سوی یکی از خطرناک‌ترین مرزهای جهان

زندگی در امتداد خط کنترل - مرز بی ثباتی که هند و پاکستان را از هم جدا می‌کند - به معنای حضور دایم بر لبه تیغ بین صلح شکننده و درگیری آشکار است.

تشدید اخیر در تنش بین دو طرف پس از حمله به پهالگام، هند و پاکستان را بار دیگر در آستانه درگیری قرار داد. گلوله‌ها به نقاطی در دو طرف خط کنترل اصابت کرد که خانه‌ها را به آوار تبدیل کرد و سبب کشته شدن افراد شد. حد اقل ۱۶ نفر در سمت هند کشته شدند، در حالی که پاکستان ادعا می‌کند که ۴۰ غیرنظامی در حمله هند کشته شده‌اند، اگرچه هنوز مشخص نیست که مرگ چه تعداد از آنها ناشی از آتش هند بوده است.

آنام زکریا، نویسنده پاکستانی مقیم کانادا، به بی‌بی‌سی گفت: «خانواده‌های ساکن در خط کنترل در معرض ماجراجویی هند و پاکستان قرار دارند و گاه به گاه با تشدید تنش‌ مواجه می‌شوند.»

خانم زکریا، نویسنده کتابی در مورد کشمیر تحت اداره پاکستان، گفت: «هر بار که شلیک گلوله از سر گرفته می‌شود، بسیاری از مردم به سنگرها می‌روند، دام و اسباب معیشت از بین می‌روند، زیرساخت‌ها – خانه‌ها، بیمارستان‌ها، مدارس - آسیب می‌بینند. آسیب پذیری و نوسان زندگی که [ساکنان منطقه] تجربه می‌کنند پیامدهای شدیدی در زندگی روزمره آنها به همراه دارد.»

هند و پاکست ان سه هزار و ۳۲۳ کیلومتر مرز مشترک دارند که شامل خط کنترل مرزی به طول ۷۴۰ کیلومتر می‌شود. و مرز بین‌المللی که تقریبا دو هزار و ۴۰۰ کیلومتر امتداد دارد. خط کنترل به عنوان خط آتش‌بس در سال ۱۹۴۹ پس از اولین جنگ هند و پاکستان ترسیم شد و تحت توافقنامه سیملا در سال ۱۹۷۲ تغییر نام داد.

خط بین دو منطقه کشمیر - که به طور کامل توسط هند و پاکستان اداره می‌شود - یکی از نظامی‌ترین مرزها در جهان باقی مانده است. وقوع درگیری هرگز دور نیست و آتش‌بس فقط تا تنش بعدی پایدار است.

هپیمون جیکوب، کارشناس سیاست خارجی در دانشگاه جواهر لعل نهرو دهلی می‌گوید: «نقض آتش‌بس در اینجا می‌تواند از تیراندازی در سطح پایین تا تصرف زمین تا حملات دقیق» در نوسان باشد. (گرفتن زمین می‌تواند شامل تصرف مواضع کلیدی مانند تپه‌ها، پاسگاه‌ها یا مناطق حائل با توسل به زور باشد.)

بسیاری از کارشناسان می‌گویند که خط کنترل یک نمونه کلاسیک از «مرزهای کشیده شده در خون، ایجاد شده در نتیجه درگیری» است. آن‌طور که خانم زکریا می‌گوید، این خطی است که «هند و پاکستان آن را ایجاد کرده اند بدون اینکه کشمیری‌ها را در نظر بگیرند و آن را به شدت نظامی و مسلح کرده‌اند.»

اینگونه مرزهای ناشی از جنگ منحصر به جنوب آسیا نیست. سومانترا بوز، استاد سیاست بین‌الملل و تطبیقی در دانشگاه کرا در هند و نویسنده کتاب «کشمیر در نقطه تقاطع: در درون یک درگیری قرن بیست و یکمی» می‌گوید که شناخته‌شده‌ترین آنها «خط سبز» - خط آتش‌بس سال ۱۹۴۹ - است که به طور کلی به عنوان مرز بین اسرائیل و کرانه باختری به رسمیت شناخته شده است.

جای تعجب نیست که آرامش نسبی در امتداد خط کنترل که بعد از توافق آتش‌بس سال ۲۰۲۱ بین دو همسایه مجهز به سلاح هسته‌ای برقرار شده بود، پس از آخرین درگیری به راحتی از بین رفت.

سوریا والیاپان کریشنا، کارشناس «کارنگی هند» به بی‌بی‌سی گفت: «تشدید تنش کنونی در امتداد خط کنترل و مرز بین‌المللی قابل توجه است زیرا به دنبال یک دوره چهار ساله صلح نسبی در مرز بروز کرده است.»

خشونت در امتداد مرز هند و پاکستان چیز جدیدی نیست - قبل از آتش‌بس سال ۲۰۰۳، هند چهار هزار و ۱۳۴ مورد نقض آتش بس را در سال ۲۰۰۱ و پنج هزار و ۷۶۷ مورد را در سال ۲۰۰۲ گزارش کرده بود. آتش‌بس سال ۲۰۰۳ در ابتدا با نقض مختصر آن ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۷ برقرار بود، اما تنش در سال ۲۰۰۸ دوباره بروز کرد و تا سال ۲۰۱۳ به شدت افزایش یافت.

بین سال‌های ۲۰۱۳ و اوایل سال ۲۰۲۱، خط کنترل و مرز دو کشور شاهد سطوح بالایی از درگیری بودند.

آتش‌بس مجدد در فوریه ۲۰۲۱ منجر به کاهش فوری این موارد شد و تا نقض آن مارس ۲۰۲۵ برقرار بود.

آقای کریشنا می‌گوید: «در طول دوره‌های تبادل شدید آتش از دو سوی مرز، شاهد بوده‌ایم که هزاران نفر ساکنان مناطق مرزی برای ماه‌های متوالی آواره شده‌اند.

از اواخر سپتامبر تا اوایل دسامبر ۲۰۱۶، بیش از ۲۷ هزار نفر به دلیل نقض آتش‌بس و تبادل آتش از مناطق مرزی آواره شدند.

این آتش‌بس اکنون به طور فزاینده‌ای شکننده و نامطمئن به نظر می‌رسد.

تنش‌ها پس از حمله پهالگام بالا گرفت و هند اجرای معاهده اصلی تقسیم آب بین هند و پاکستان را که به عنوان معاهده آب‌های ایندوس شناخته می‌شود، به حالت تعلیق درآورد. پاکستان با تهدید به خروج از توافقنامه سیملا در سال ۱۹۷۲، که خط کنترل را رسمیت بخشید، به این اقدام پاسخ داد - اگرچه هنوز این تهدید را اجرا نکرده است.

آقای کریشنا می‌گوید: «این موضوع خیلی مهم است زیرا توافقنامه سیملا اساس توافقنامه کنونی است که هر دو پذیرفته‌اند که به‌رغم اختلافات سیاسی، آن را به‌طور یک‌جانبه تغییر ندهند.»

آقای جیکوب می‌گوید به دلایلی عجیب، نقض آتش‌بس در امتداد خط کنترل از بحث‌ها و مذاکرات مربوط به تشدید درگیری بین دو کشور غایب بوده است.

جیکوب در کتاب خود به نام «خط آتش: نقض آتش بس و پویایی‌شناسی تشدید تنش بین هند و پاکستان» نوشت: «این گیج کننده است که چگونه استفاده منظم از سلاح‌های کالیبر بالا مانند خمپاره ۱۰۵ میلی‌متری، توپ های ۱۳۰ و ۱۵۵ میلی‌متری و موشک های هدایت شونده ضد تانک توسط دو کشور دارای قابلیت هسته‌ای که منجر به تلفات غیرنظامی و نظامی شده است، مورد توجه پژوهشگران قرار نگرفته است.»

آقای جیکوب دو عامل اصلی را برای این مساله شناسایی کرده است: پاکستان اغلب از آتش پوششی برای تسهیل نفوذ شبه‌نظامیان به کشمیر تحت کنترل هند استفاده می‌کند، یعنی بخشی از کشمیر که برای بیش از سه دهه شاهد شورش مسلحانه علیه حکومت هند بوده است. پاکستان نیز به نوبه خود هند را به شلیک بی‌دلیل به مناطق غیرنظامی متهم می‌کند.

او استدلال می‌کند که نقض آتش‌‌بس در امتداد مرز هند و پاکستان کمتر محصول استراتژی سیاسی در سطح بالاست و بیشتر نتیجه تحرک نظامی محلی است.

خصومت‌ها اغلب توسط فرماندهان میدانی آغاز می‌شوند - گاهی با تایید مرکز، اما اغلب بدون آن. او همچنین این تصور را به چالش می‌کشد که ارتش پاکستان به تنهایی عامل این تخلفات است و در عوض به ترکیب پیچیده‌ای از شرایط نظامی محلی و خودمختاری اعطا شده به نیروهای مرزی در هر دو طرف اشاره می‌کند.

برخی از کارشناسان بر این باورند که زمان آن فرا رسیده است که نظری را که تقریبا دو دهه پیش کنار گذاشته شده بود، مرور کنیم: تبدیل خط کنترل به یک مرز رسمی و از لحاظ بین‌المللی به رسمیت شناخته شده. دیگران اصرار دارند که این پیشنهاد هرگز واقع‌بینانه نبوده و هنوز هم نیست.

سومانترا بوز به بی‌بی‌سی گفت: «این نظر کاملا غیرعملی است، یک بن‌بست است. برای دهه‌ها، نقشه‌های چاپ شده در هند کل قلمرو ایالت مهاراجه جامو و کشمیر پیشین را به عنوان بخشی از خاک هند نشان داده‌اند.»

«برای پاکستان، تبدیل خط کنترل به بخشی از مرز بین‌المللی به معنای حل و فصل مناقشه کشمیر - که هدف مقدس پاکستان است - با شرایط ترجیحی هند است. همه دولت‌ها و رهبران پاکستان، غیرنظامی یا نظامی، در طول هفت دهه گذشته این موضوع را رد کرده‌اند.»

پروفسور بوز در کتاب خود در سال ۲۰۰۳، با عنوان «کشمیر: ریشه‌های درگیری، راه‌هایی به سوی صلح» می‌نویسد: «حل مساله کشمیر مستلزم این است که خط کنترل از یک پرده آهنی ساخته شده از سیم خاردار، سنگرها، و نیروهای نظامی متخاصم به پرده‌ای کتانی تبدیل شود. سیاست واقع‌گرایانه حکم می‌کند که این مرز دائمی باشد (هرچند احتمالاً با نامی متفاوت)، اما باید از آن فراتر رفت بدون آنکه لغو شود.»

او به بی‌بی‌سی گفت: «با این حال، من تاکید کردم که چنین تحولی در خط کنترل باید در قالب راه حلی وسیع‌تر کشمیر، به عنوان یکی از ستون‌های یک توافق با چندین ستون، گنجانده شود.»

بین سال‌های ۲۰۰۴ و ۲۰۰۷، تبدیل خط کنترل به مرز نرم، در روند تازه صلح هند و پاکستان در کشمیر نقش اساسی داشت - روندی که در نهایت از هم پاشید.

امروز، این مرز دوباره شعله‌ور شده است و برای کسانی که در سایه آن زندگی می‌کنند چرخه خشونت و عدم اطمینان را باز هم به همراه آورده است.

در جریان جنگ های اخیر یکی از کارکنان هتلی در کشمیر تحت مدیریت پاکستان به بخش اردو بی‌بی‌سی گفت: «شما هرگز نمی‌دانید که بعد چه اتفاقی خواهد افتاد. هیچکس نمی‌خواهد امشب مقابل خط کنترل بخوابد.»

این یادآوری ملایمی از این واقعی بود که وقتی پنجره شما رو به به میدان جنگ باز می‌شود، صلح چقدر شکننده به نظر می‌رسد.