مصطفی فرزانه؛ فیلمساز پیشرویی که سینما را کنار گذاشت

روجا اسدی، بی‌بی‌سی

مصطفی فرزانه، نویسنده‌، مترجم و فیلمساز ایرانی روز چهارشنبه ۲۹ تیر ۱۴۰۱ در ۹۳ سالگی در شهر کن در جنوب فرانسه درگذشت. 

او که دوست داشت فری فرزانه صدایش کنند ‌نخستین فیلمساز ایرانی بود که به جشنواره‌های ونیز، کن و لوکارنو راه یافت. فرزانه همچنین موسس اولین مدرسه سینمایی ایران و از بانیان تاسیس تلویزیون ملی ایران‌‌ بود.‌

م. فرزانه را با وجود فعالیت‌های متنوع هنری‌اش، در ایران بیشتر با آثارش در مورد صادق هدایت و ارتباطش با او می‌شناسند. ‌‌سال ۱۳۹۹ وب‌سایت هاشور و انجمن صنفی کارگردانان مستند ایران به کوشش رضا حائری مستندهای م. فرزانه را برای اولین بار در ایران به صورت آنلاین نمایش دادند و ویژه نامه‌ای هم در مورد او منتشر شد تا دوست‌داران سینمای ایران با آثار او آشنا شوند. این اتفاق فرصتی شد تا م. فرزانه، فراتر از رابطه‌اش با صادق هدایت، دوست و معلمش، شناخته شود. ‌‌

«آغازگر داستان‌نویسی مدرن»

م. فرزانه از اوایل دهه ۴۰ شمس تا زمان مرگ در فرانسه زندگی می‌کرد. او به گروهی از روشنفکران متعلق بود که آغازگر مدرنیسم در ایران بودند؛ روشنفکرانی که سریع‌تر از تحولات جامعه به جلو حرکت می‌کردند، جامعه‌ای که هنوز در دهه‌های اول قرن ۱۴ خورشیدی آماده پذیرش دستاوردهای آنها نبود. از همین رو بسیاری از آنها از جمله آقای فرزانه منزوی شدند.

او هم مانند صادق هدایت، محمدعلی جمالزاده و بزرگ علوی ‌مهاجرت را بر ماندن ترجیح داد، هرچند ایران همواره با آنها ماند. آثار فرزانه هم، چه در ادبیات، چه در سینما از همان ابتدا با ایران گره خورد. ‌

فرزانه در سال ۱۳۳۰، اوایل بیست سالگی‌اش، رمان چهار درد را نوشت؛ ‌رمانی که منتقدان آن را از آثار آغازگر داستان‌نویسی مدرن در ایران می‌دانند.‌ ‌‌یک فصل از این رمان را صادق هدایت، دوست و معلم فرزانه تصحیح کرده است. صادق هدایت سال ۱۳۳۰ در پاریس به زندگی‌اش پایان داد. ‌‌

فرزانه چند دهه بعد کتاب‌هایی درباره صادق هدایت و آثارش نوشت که به منابع ارزشمندی برای شناخت این نویسنده تبدیل شدند.‌

آقای فرزانه همینطور کتابی درباره مرتضی کیوان منتشر کرد. کتاب «بن بست» که شامل نامه‌های مرتضی کیوان به م. فرزانه است در سال ۱۳۷۰ منتشر شد. این کتاب منبع کم‌نظیری است درباره مرتضی کیوان، دوست نزدیک فرزانه و شاعر و منتقد ادبی و عضو حزب توده که در سال ۱۳۳۳ در زندان قصر در تهران تیرباران شد.‌‌

پس از مرگ مرتضی کیوان و صادق هدایت، فرزانه تنها نمایشنامه‌ای به نام ماه‌ گرفته منتشر کرد و تا سی سال و اندی بعد کتابی از او منتشر نشد. او اما به جای قلم دوربین در دست گرفت.‌‌ ‌

 ‌م. فرزانه که ابتدا در فرانسه حقوق و مردم‌شناسی خوانده بود، در ایدک، یکی از معتبرترین مدارس سینمایی جهان، در پاریس، سینما یاد گرفت.‌ او اولین فیلمش «بعد از ظهر یک روز پاییزی» را در ایدک ساخت. هیچ نسخه‌ای از این فیلم در دست نیست. ‌‌ 

 فیلم دومش «مینیاتورهای ایرانی» سال ۱۳۳۷ به جشنواره ونیز راه یافت که نخستین حضور یک فیلمساز ایرانی در این جشنواره مهم بود. ‌‌

 ‌مینیاتورهای ایرانی و دو فیلم بعدی او «کوروش کبیر» و «زن و حیوان» درباره هنر ایران است. در این فیلم‌ها فرزانه بازتاب هنر در دوره‌های مختلف تاریخ ایران را مرور می‌کند. هنری که با کوچک و بزرگ شدن مرزهای ایران پابرجا ماند و شکست و پیروزی را  فرصتی برای گسترش نفوذش کرد.‌

سینماگر تاثیرگذار

م. فرزانه در سال ۱۳۴۰ مستند کوروش کبیر را می‌سازد، مستندی که فرزانه را به عنوان اولین فیلمساز ایرانی راهی جشنواره کن می‌کند. ‌‌او برای این فیلم سه روز در تخت جمشید و پاسارگاد فیلمبرداری می‌کند و ‌باقی تصاویر را در موزه‌های لوور، پرگامون و موزه بریتانیا می‌گیرد.‌‌

او فیلم «زن و حیوان» را در سال ۱۳۴۱ می‌سازد، اولین فیلم یک فیملساز ایرانی که به جشنواره لوکارنو سوئیس وارد می‌شود و جایزه بهترین فیلم هنری را به دست می‌آورد. ‌

فرزانه درباره «زن و حیوان» گفته است که این فیلم را به سفارش آندره مالرو، منتقد هنری مشهور و وزیر فرهنگ وقت فرانسه ساخته بود که معتقد بوده هنر باستان ایرانی بر مبنای «زن و حیوان» است. فرزانه بهانه ساخت این فیلم را برگزاری نمایشگاه هفت هزار سال هنر ایران در پاریس ذکر می‌کند.

«‌پاریسی‌ها پاریسی‌ها‌» را م. فرزانه در سال ۱۳۴۲ ساخت. فیلمی که زندگی پاریس اوایل دهه ۶۰ میلادی را با زنانی که انگار قلب تپنده پاریس هستند به تصویر کشیده است. ‌‌‌راویان این فیلم دو بازیگر مشهور آن دوره فرانسه‌اند؛ ژان لویی ترنتینیان و میشل پیکولی.

فیلم دیگر فرزانه، «وقایع ایرانی» نام دارد که درباره روابط ایران و فرانسه و به سفارش بخش خبر تلویزیون فرانسه ساخته شد. او این فیلم را به مناسبت سفر ژنرال دوگل در سال ۱۳۴۲ به ایران، با همکاری کارگردان دیگری به نام ادموند آگابرا ساخت.

م. فرزانه نه تنها اولین فیلمساز ایرانی است که در جشنواره‌های معتبر بین‌اللملی شرکت کرد و جایزه کسب کرد، بلکه در سینمای ایران هم جزو تاثیرگذارترین‌ها بود. 

او در اواسط دهه ۴۰  نخستین مدرسه فنی سینمایی را در وزارت فرهنگ و هنر راه انداخت. فارغ‌التحصیلان این  مدرسه بعدها سینماگرانی موفق در حوزه‌های مختلف مثل کارگردانی، تدوین و فیلمبرداری شدند. از میان آنها می‌توان به محمدرضا اصلانی و منوچهر عسگری نسب اشاره کرد که هر دو آثار مهمی ساختند. ماه طلعت میرفندرسکی که در تدوین بنام شد هم فارغ‌التحصیل این مدرسه بود.

فرزانه در سال ۱۳۴۵ با بعضی از شاگردانش از مدرسه فنی، فیلم «جزیره خارک» را ساخت. مستندی درباره جزیره‌ای که زندگی کهن و سنتی بومیانش با آغاز اکتشافات نفتی رو به تحول است، تحولی که نگاه کارگردان فیلم به آن مثبت است.‌ جزیره خارک آخرین فیلم فرزانه بود. ‌‌

او سپس برای تاسیس تلویزیون ملی ایران فراخوانده شد. فرزانه که با شوق و انرژی اولین سنگ بنای تاسیس این تلویزیون را پایه‌گذاری کرد، پیش از تاسیس استعفا داد و برای همیشه از ایران رفت. 

بعد از مهاجرت، تلاش‌های فرزانه برای ساخت فیلم‌ بوف کور که فیلمنامه‌اش را نوشته بود به جایی نرسید و سینما را، همچون نوشتن، با همه موفقیت‌هایی که کسب کرده بود رها کرد، هرچند در نهایت به نوشتن بازگشت. 

م. فرزانه در اوایل دهه ۶۰ رمان «خانه» را منتشر کرد. او همچنین در این دوران کتاب‌هایش درباره صادق هدایت و مرتضی کیوان و چند رمان و مجموعه داستان را به چاپ داد. ‌

از م. فرزانه تنها چند مصاحبه موجود است. او اهل صحبت با رسانه‌ها نبود برای همین سوال‌هایی درباره او، با مرگش بی‌پاسخ ماند؛ این که چرا فردی که در سینما بسیار موفق بود،‌ سینما را رها کرد یا اینکه چرا بیش از سه دهه طول کشید تا از او کتابی دوباره منتشر شود. ‌

- تصاویر و بعضی از نقل قول‌ها برگرفته از ویژه‌نامه م. فرزانه در برنامه بزرگداشتی است که وب‌سایت هاشور و انجمن صنفی کارگردانان مستند به کوشش رضا حائری برگزار کردند.