آیا عراق به‌تدریج از ایران فاصله می‌گیرد؟

علی زیدی، نخست‌وزیر عراق، از زمان روی کار آمدنش در ماه مه، دیپلماسی فعالی را در پیش گرفته و در فاصله چند هفته به واشنگتن، تهران و آنکارا سفر کرده است. او همچنین پس از به تعویق افتادن سفر برنامه‌ریزی‌شده قبلی‌اش، برای سفر به عربستان سعودی آماده می‌شود.

این تحرکات دیپلماتیک پرسش‌هایی را درباره احتمال بازنگری بغداد در سیاست خارجی خود مطرح کرده است، سیاستی که سال‌ها تحت تاثیر رقابت و نفوذ هم‌زمان آمریکا و ایران شکل گرفته بود.

آقای زیدی در عین تلاش برای گسترش همکاری‌های اقتصادی و امنیتی با واشنگتن، کوشیده است به تهران اطمینان دهد که عراق به بستری برای تهدید علیه ایران تبدیل نخواهد شد.

همزمان، سفرهای او به ترکیه و عربستان نشان می‌دهد بغداد در پی گسترش مشارکت‌های منطقه‌ای است و می‌خواهد وابستگی‌اش به قدرت‌های خارجی را کم کند.

روابط با آمریکا وارد مرحله‌ای تازه می‌شود

نخست‌وزیر عراق، واشنگتن را به عنوان نخستین مقصد خارجی‌اش برگزید و از ۱۳ تا ۱۸ ژوئیه در سفر به آمریکا با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور این کشور، دیدار کرد.

این انتخاب به‌خودی‌خود معنادار بود. منابعی که شبکه «الحره» به آن‌ها استناد کرده، گفته‌اند ایران تلاش کرده بود علی زیدی را متقاعد کند پیش از سفر به واشنگتن، به تهران برود، اما او بر انجام سفر آمریکا پافشاری کرد.

این سفر به امضای حدود ۴۸ توافق‌نامه و یادداشت تفاهم با شرکت‌های آمریکایی، به‌ویژه در بخش انرژی، منجر شد. بغداد تلاش دارد روابطی را که به طور سنتی بیشتر بر مسائل امنیتی متمرکز بوده، به طرف سرمایه‌گذاری، انرژی و تجارت سوق دهد.

آقای زیدی هدف این رویکرد را گذار از «مدیریت بحران‌ها» به «ایجاد فرصت‌ها» توصیف کرد. توافق‌های امضا شده نیز حوزه‌هایی همچون نفت، گاز، برق، مخابرات و خدمات مالی را در بر می‌گرفت.

این سفر در شرایطی انجام شد که آمریکا همچنان بغداد را برای مهار گروه‌های مسلح همسو با ایران و اعمال انحصار دولت بر سلاح تحت فشار قرار داده است. آقای زیدی خلع سلاح گروه‌های مسلح را به یکی از اولویت‌های اصلی دولت خود تبدیل کرده و گفته است پایان ماموریت ائتلاف بین‌المللی در ماه سپتامبر باید آغازی برای عبور از ضرورت وجود «مقاومت مسلحانه» باشد.

این رویکرد با انتقاد گروه‌های همسو با ایران و همچنین علی‌اکبر ولایتی، مشاور رهبر جمهوری اسلامی، روبه‌رو شد که نشان‌دهنده نگرانی تهران از جهت‌گیری دولت جدید عراق است.

این برای ایران چه معنایی دارد؟

با وجود گشایش در روابط با واشنگتن، نشانه چندانی وجود ندارد که علی زیدی در پی قطع رابطه با تهران باشد.

او تنها چند روز پس از بازگشت از آمریکا، در ۲۳ ژوئیه به تهران رفت و با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، و دیگر مقام‌های ارشد این کشور دیدار کرد.

علی زیدی تاکید کرد که امنیت دو کشور «به یکدیگر گره خورده» است و متعهد شد که از خاک عراق برای تهدید ایران استفاده نخواهد شد.

دو طرف همچنین قراردادهایی در زمینه حمل‌ونقل و اتصال ریلی امضا کردند و بر سر تدوین یک سند همکاری راهبردی سیاسی، اقتصادی، امنیتی و فرهنگی به توافق رسیدند.

این سفر همچنین نشان داد که بغداد ‌پیوسته در تلاش است نقش میانجی را ایفا کند، نه صحنه‌ای برای رویارویی قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی.

یک منبع به شبکه الجزیره گفت که علی زیدی حامل پیامی از آمریکا با هدف کاهش تنش‌ها با تهران بوده است. هرچند بغداد گزارش دیگری را رد کرد که مدعی انتقال یک پیشنهاد مشخص آتش‌بس از طرف آمریکا بود.

بنابراین، به نظر می‌رسد عراق در تلاش است نفوذ ایران در داخل این کشور را تا حدی محدود کند، بی‌آنکه به روابط گسترده دو دولت لطمه‌ای وارد شود.

با توجه به پیوندهای عمیق سیاسی، اقتصادی و امنیتی ایران با عراق، ایجاد توازن میان خواسته‌های واشنگتن برای خلع سلاح گروه‌های مسلح نزدیک به ایران و فشارهایی که از رهگذر نفوذ تهران اعمال می‌شود، همچنان از دشوارترین چالش‌های پیش‌روی آقای زیدی به شمار می‌رود.

سفر زیدی به آنکارا؛ گسترش شراکت‌های منطقه‌ای

سفر علی زیدی به آنکارا، جنبه دیگری از سیاست خارجی او را برجسته کرد: تلاش برای گسترش دامنه مانور دیپلماتیک عراق از راه تعمیق روابط اقتصادی با قدرت‌های منطقه‌ای.

او و رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، از گسترش همکاری‌ها در حوزه‌های انرژی، حمل‌ونقل، امنیت و منابع آب خبر دادند. دو طرف همچنین از پیشرفت پروژه «جاده توسعه» سخن گفتند؛ طرحی که بندر بزرگ فاو در عراق را از راه ترکیه به اروپا متصل می‌کند.

رجب طیب اردوغان اعلام کرد حجم تجارت دو کشور به حدود ۱۷ میلیارد دلار رسیده است. علی زیدی نیز گفت عراق آماده است که روزانه تا یک میلیون بشکه نفت به ترکیه صادر کند. دو کشور همچنین از مشارکت شرکت‌های ترکیه‌ای در توسعه میدان نفتی کرکوک سخن گفته‌اند.

این همکاری‌ها، یک شریک اقتصادی مهم دیگر در اختیار بغداد قرار می‌دهد و مسیرهای جایگزینی برای صادرات عراق فراهم می‌کند؛ موضوعی که در شرایط آسیب‌پذیری ناشی از اختلال‌های احتمالی در تنگه هرمز، اهمیت بیشتری یافته است.

روابط عربستان و عراق در معرض آزمون امنیتی

علی زیدی قرار بود ۳۰ ژوئیه به عربستان برود، اما این سفر پس از حملات مشترک آمریکا و عربستان در ۲۸ ژوئیه به مواضع حشد شعبی در عراق لغو شد.

این رویداد نشان داد تلاش بغداد برای حفظ روابط خوب با کشورهای خلیج فارس، در حالی که گروه‌های مسلح نزدیک به ایران خارج از کنترل کامل دولت فعالیت می‌کنند، با محدودیت‌هایی روبه‌رو است.

عربستان گروه‌های مستقر در عراق را به دست داشتن در حملات علیه این کشور متهم کرده است؛ اتهامی که این گروه‌ها آن را رد می‌کنند.

خبرگزاری عراقی شفق نیوز گزارش داد که خالد حمیدان، رئیس سازمان اطلاعات عربستان، در جریان سفرش به بغداد در ۷ اوت، بار دیگر از علی زیدی برای سفر به ریاض دعوت کرد. آقای زیدی هم مجددا تاکید کرد که اجازه نخواهد داد از خاک عراق برای حمله به کشورهای دیگر استفاده شود.

پس از آن، یک هیئت بلندپایه امنیتی عراق به عربستان سفر کرد تا درباره حملات ادعایی گفت‌وگو کند.

این سفر نشان می‌دهد که هر دو کشور در پی مهار اختلاف‌ها و جلوگیری از آسیب دیدن روابط گسترده‌تر دوجانبه هستند، نه تشدید تنش‌ها.

آیا عراق در حال تغییر جبهه است؟

هرچند سیاست خارجی علی زیدی در ماه‌های نخست زمامداری‌اش را نمی‌توان چرخشی ناگهانی یا راهبردی از ایران به سوی آمریکا دانست، نشانه‌های محکمی وجود دارد که او در پی تقویت روابط با واشنگتن، در عین حفظ مناسبات دوستانه با تهران، است.

مجموعه سفرهای اخیر او نشان‌دهنده تلاشی فعال‌تر برای ایجاد توازن در روابط خارجی عراق است. این تلاش شامل تقویت روابط با آمریکا، محدود کردن قدرت مستقل گروه‌های همسو با ایران، حفظ روابط رسمی با تهران و گسترش همکاری‌های اقتصادی با ترکیه و کشورهای حوزه خلیج فارس می‌شود.

موفقیت و دوام این رویکرد به آن بستگی خواهد داشت که بغداد بتواند در عین مدیریت فشارهای داخلی ناشی از این روابط، مناسباتی کارآمد و متوازن با قدرت‌های رقیب منطقه‌ای و بین‌المللی حفظ کند.