اخراج اجباری افغان‌ها از پاکستان؛ «گریه تنها کاری است که از دستم برمی‌آید»

رحمت‌الله ۴۶ سال به عنوان پناهنده افغان بدون مدارک قانونی در پاکستان زندگی می‌کرد. او در ایالت خیبر پختونخوا در شمال‌ غرب این کشور به‌خوبی جا افتاده بود و سال‌ها آنجا را وطن خود می‌دانست.

ماه گذشته به او تنها ۱۰ روز فرصت دادند تا وسایلش را جمع کند.

پس از آن‌که مقام‌های پاکستان برای پناهجویان فاقد مدارک قانونی مهلتی تعیین کردند تا این کشور را ترک کنند، او و هزاران افغان دیگر مجبور به بازگشت به وطن خود شدند.

می‌گوید: «واقعا نگران بودم. مادرم به من وابسته است و نگران بودم که اگر مرا به زندان بیندازند، چه کسی از خانواده‌ام مراقبت خواهد کرد.»

او با ۱۶ نفر از اعضای خانواده‌اش به مرز تورخم رسیدند. زیر آفتاب سوزان و در دمایی که به ۴۳ درجه سانتیگراد می‌رسید، مادر پیرش را با چرخ‌دستی جابه‌جا می‌کردند. مادرش در سال ۱۹۷۸، پیش از حمله شوروی، افغانستان را ترک کرده بود.

مادر ۸۵ ساله‌اش، نورنما، می‌گوید: «من زمان زیادی را در پاکستان گذراندم. جوان رفتم و پیر برگشتم.»

نورنما تعریف می‌کند که چگونه به‌اجبار از پاکستان اخراج شد: «آن‌ها ما را زدند و از کشور بیرون کردند. به خواست خودمان نبود.»

بیشتر پناهندگان به وطنی بازمی‌گردند که چندان آن را نمی‌شناسند. بر اساس گزارش سازمان ملل، افغان‌ها یکی از بزرگترین جمعیت‌های پناهنده در سطح جهان هستند.

پاکستان هشدار داده که ممکن است یک میلیون افغان بدون مدارک قانونی دیگر را اخراج کند. ایران هم به اخراج پناهندگان ادامه می‌دهد. این اخراج‌ها به بحران انسانی در افغانستان دامن می‌زنند.

رحمت‌الله می‌داند که خانواده‌اش با فقر، بی‌سرپناهی، بیکاری، گرسنگی و عدم دسترسی به مدرسه برای دختران نوجوانشان مواجه خواهند شد. خانواده‌اش چاره‌ای جز پذیرش سرنوشتشان ندارند.

رحمت‌الله می‌گوید: «خیلی دردناک است. به خدا قسم درد دارد. باید از نو زندگی جدیدی را شروع کنم.»

بیش از ۴ میلیون افغان در پاکستان زندگی می‌کنند و بر اساس آمار رسمی، ۱/۷ میلیون نفر از آن‌ها، از جمله خانواده رحمت‌الله، فاقد مدارک قانونی هستند.

پاکستان در نوامبر ۲۰۲۳، پس از ادعای افزایش شورش‌های مرزی، اخراج افغان‌ها را آغاز کرد. تا کنون ۷۰۰ هزار نفر از این کشور اخراج شده‌اند.

آینده تاریک

کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل و چندین سازمان غیردولتی دیگر پناهندگان را پس از ورود به خاک افغانستان ثبت نام می‌کنند. آنها کمک‌های ضروری از جمله سیم‌کارت، سرپناه موقت، حمل‌و‌نقل، غذا و کمک نقدی دریافت می‌کنند.

سپس سفر طولانی آن‌ها به طرف آینده‌ای نامعلوم شروع می‌شود.

رزینا صافی، ۲۴ ساله، در پاکستان به دنیا آمده و بزرگ شده است. او در ماه جنوری/ ژانویه اخراج شد و از آن زمان در چادری کهنه و فرسوده زندگی می‌کند.

حدود نیمی از افرادی که پاکستان اخراج‌شان کرده است، حالا در ولایت پرجمعیت ننگرهار در شرق افغانستان زندگی می‌کنند.

رزینا وقتی به افغانستان بازگشت، جایی نداشت برود. بستگانش به او اجازه دادند تا چادری در حیاط (حویلی) پشتی خانه‌شان برپا کند. هنگام دیدار با او در یکی از حومه‌های دورافتاده شهر جلال‌آباد، متوجه شدیم که در باغچه خانه سه چادر وجود دارد که بین چهار خانواده دیگر به اشتراک گذاشته شده است.

او می‌گوید: «اینجا با خانواده شوهرم هستم. آن‌ها چادری به من داده‌اند که با دختر و پسرم در آن زندگی می‌کنم. هرگز فکر نمی‌کردم که به این وضعیت دچار شوم.»

دخترش، مریم، اکنون چهار ساله است؛ وقتی پدرش در پاکستان مفقود شد، او هنوز در شکم مادرش بود.

مشخص نیست چه بر سر او آمده است، اما رزینا می‌گوید شوهرش دستگیر شده و از آن زمان از او بی‌خبرند.

پیش از به قدرت رسیدن طالبان در سال ۲۰۲۱، رزینا داوطلبانه به افغانستان بازگشته بود، اما با تصرف کشور به دست طالبان، به پاکستان گریخت. در سه سال اخیر، ده‌ها هزار افغان از افغانستان فرار کرده‌اند.

رزینا در پاکستان خیاطی می‌کرد تا زندگی فرزندانش را تأمین کند. اما در افغانستان تحت سلطه طالبان، پیدا کردن شغل برای زنانی مانند رزینا کار آسانی نخواهد بود. زنان اجازه کار یا تحصیل ندارند.

ابرهای تیره

افغانستان با بحران انسانی بزرگ مواجه است. ۹۰ درصد جمعیتش زیر خط فقر زندگی می‌کنند.

بیکاری در سرتاسر کشور به خروج هزاران افغان در سال‌های اخیر دامن زده است.

سازمان‌های امدادرسانی نگرانند که ورود پناهندگان ممکن است به بی‌ثباتی بیشتر منجر شود.

عرفات جمال، مدیر جدید کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل برای افغانستان، می‌گوید که بودجه کمک بین‌المللی یک‌سوم کاهش یافته و برای تأمین بودجه مورد نیاز برای افغانستان باید با سایر بحران‌های انسانی در سراسر جهان رقابت کنند.

آقای جمال می‌گوید: «در شرایطی که بحران‌هایی مانند غزه، اوکراین، سودان و دیگر نقاط جهان وجود دارد، ما در دوره‌ای هستیم که تمایل اهداکنندگان به کمک [به افغانستان] و میزان آن کم شده است.»

مقام‌های طالبان اذعان می‌کنند که نمی‌توانند به‌تنهایی با بحران کنونی مقابله کنند.

بازمحمد عبدالرحمان، مدیر پناهندگان طالبان در ننگرهار، می‌گوید برای مدیریت سیل گسترده پناهندگان از پاکستان، آنها تا سال‌ها نیاز به کمک و حمایت دارند.

آقای عبدالرحمان می‌گوید: «حدود ۶۰ یا ۷۰ سازمان [کمک‌رسانی] با ما همکاری می‌کنند. فهرست آنها طولانی است و کمک‌های زیادی می‌شود، اما کافی نیست.»

او می‌گوید: «برای پناهندگانی که پاکستان به‌زور اخراج‌شان کرده، حداقل به پنج سال حمایت مداوم نیاز داریم.»

سازمان ملل از زمان بازگشت طالبان به قدرت، ۱/۸ میلیارد دلار در افغانستان هزینه کرده است. با این حال، این سازمان معتقد است که «ارائه کمک مداوم هر ساله» ممکن است مؤثر نباشد و مردم باید در نهایت قادر به ایستادن روی پای خود باشند.

آقای عرفات می‌گوید: «سازمان ملل باید به جامعه بین‌المللی دلایلی برای اعتماد به افغانستان ارائه دهد. در حال حاضر دلایل زیادی برای بی‌اعتمادی به این کشور وجود دارد و همه ما از ابرهای تاریکی که بر سر این کشور سایه افکنده‌اند، آگاهیم. اما حتی در بدترین شرایط هم می‌توانیم امید را ایجاد کنیم.»

محدودیت‌های مربوط به حقوق زنان، ممنوعیت تحصیل دختران نوجوان، نبود دولت فراگیر و نقض حقوق بشر از جمله دلایلی هستند که باعث می‌شود جامعه بین‌المللی به افغانستان تحت حکومت طالبان تردید داشته باشد.

«بدترین وضعیت این است که افراد زیادی به کشور خود بازگردند، در شرایط ناپایداری قرار بگیرند و دوباره به کشورهای همسایه برگردند.»

در حومه جلال‌آباد، رزینا دختر چهار ساله‌اش، مریم، را در آغوش گرفته است.

می‌گوید: «بدون شوهرم وضعیت سخت بود. فرزندانم از من نان یا لباس می‌خواهند. تنها کاری که از دستم برمی‌آید گریه است. همه‌چیز غم‌انگیز است، چه کاری از دستم برمی‌آید؟»