«کشتن یک روزنامه‌نگار»؛ قتلی که یک کشور را تکان داد

«کشتن یک روزنامه‌نگار» مستند تکان دهنده‌ای است از مت سارنکی که در جشنواره‌های مختلف چون کارلووی واری، هات داکس (جشنواره‌ای در تورنتو که از بزرگ‌ترین جشنواره های فیلم مستند در جهان است)، شیکاگو و زوریخ نمایش داشته و جوایزی هم برده است.

فیلم داستان قتل یان کوزیاک، روزنامه‌نگار تحقیقی اهل اسلواکی، را روایت می‌کند که در بیست و هفت سالگی، در بیست و یکم فوریه ۲۰۱۸، به همراه نامزدش، مارتینا کوسنیروا، به شکلی فجیع در خانه‌اش به قتل رسید.

این قتل سرآغاز تظاهرات و اعتراضاتی گسترده بود که به تغییرات اساسی در اسلواکی انجامید. او اولین روزنامه‌نگاری بود که از زمان استقلال اسلواکی، در این کشور به قتل رسید.

فیلم از زوایای مختلف این قتل را می‌شکافد و به شیوه‌ای جذاب روایتش را پیش می‌برد. در عین حال که فساد گسترده اداری و سیاسی را از پس‌زمینه به پیش‌زمینه می‌کشد، به طور مستقیم درباره‌اش حرف می‌زند.

مسأله فساد دولتی در کشورهای اروپای شرقی و مرکزی موضوعی است که بارها مورد استفاده فیلمسازان و محققان گوناگون قرار گرفته و زوایای تاریکی را در این کشورها روشن کرده است؛ تا آنجا که گاه موجب دخالت اتحادیه اروپا و تغییرات عمده سیاسی در این کشورها شده است.

این تغییرات که در مثلاً اسلواکی به تغییر دولت و محاکمه دولتمردان ختم شد، مورد استقبال مردم قرار گرفت، اما بعضی از منتقدان این تغییرات را ناکافی می‌دانند و معتقدند فساد دولتی هنوز هم وجود دارد.

موسسه «شفافیت بین‌المللی» (Transparency International) در سال ۲۰۲۲ اعلام کرد که طی یک دهه گذشته نزدیک به ۷۵ درصد از کشورهای اروپای شرقی وجود فساد دولتی را انکار کرده‌اند یا پیشرفت‌شان در مبارزه با آن بسیار کم بوده است.

داستان کوزیاک یکی از این داستان‌هاست که سرمنشأ تغییرات جدی سیاسی در اسلواکی شد.

مت سارنکی، کارگردان فیلم، در مصاحبه‌ با بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید:«کوزیاک روزنامه‌نگار تحقیقی اسلواک بود که به خاطر تحقیقاتش درباره فساد در اسلواکی شهره بود. او الیگارش‌ها را هدف قرار بود، از جمله ماریان کوشنر را.»

سارنکی درباره ایده اولیه و چگونگی شکل‌گیری این فیلم می‌گوید: «من برای یک سازمانی کار می‌کنم که کارش گزارش فساد و جنایت است. ده سال گذشته این شغل من بوده و از طریق تصویر و فیلم در این باره تحقیق می‌کنم. این حرفه‌ای است که دوست دارم و فکر می‌کنم داریم می‌پردازیم به یکی از مهمترین معضلات این سال‌ها. همیشه دعوایی هست بین ارزش‌های دموکراتیک و باورهای خودکامگی. و وقتی به دومی نگاه می‌کنیم همیشه می‌رسیم به دولتی فاسد. برای همین برایم جالب است که بپردازم به این که پشت‌ پرده چه خبر است. این مستند فقط درباره قتل یک روزنامه‌نگار نیست، می‌تواند درباره هر چیزی باشد که درباره قدرت حرف می‌زند.»

سارنکی درباره شباهت کارش به کار کوزیاک می‌گوید: «من بیشتر پشت دوربین هستم و روزنامه‌نگاران تحقیقی در خط مقدم هستند. من برای آن‌ها احترام زیادی قائلم. جالب است که گاهی مادرم از من می‌پرسد تو در خطر نیستی؟ در این مواقع از دوستم که روزنامه‌نگار تحقیقی است می‌خواهم که بیاید و به مادرم بگوید که او هدف شماره یک است و من هدف شماره چهار یا پنج! او هم می‌گوید خب پس به مادر خودم چه بگویم؟ به هر حال مقداری خطر برای من هم هست، اما خودم را در کنار روزنامه‌نگارانی که در خط مقدم هستند قرار نمی‌دهم.»

فیلم دو بخش است؛ بخش اول درباره قتل یان کوزیاک و بخش دوم درباره شرایطی که به قتل او منجر شد: «بخش اول در این باره است که چه کسی او را کشت و چطور قضایا آشکار شد. همین طور درباره ماریان کوشنر، تاجری که متهم بود به سفارش این قتل. اما از طرف دیگر فیلم نگاهی است به اسلواکی بعد از کمونیسم. همه فکر می‌کنند که یک دموکراسی برقرار بوده که خوب هم جواب داده و یک کشور نمونه در اتحادیه اروپا بوجود آمده. اما فیلم درباره پشت صحنه‌ها حرف می‌زند و این‌که چه اتفاقاتی در آنجا افتاده و این‌که الیگارش ها چطور سیاستمداران را کنترل می کردند.»

اسنادی که در فیلم ارائه می‌شود تکان‌دهنده هستند و حتی ترسناک: «اوج هیجانی فیلم زمانی است که بعد از قتل کوزیاک، مفاد پرونده به دست یک روزنامه‌نگار می‌رسد و داخل این فایل، مکالمات تلفنی و پیغام‌های رد‌و‌بدل شده کوشنر در شش هفت سال گذشته وجود دارد و عمق فساد سیاستمداران را می فهمیم.»

سارنکی می‌گوید واکنش تماشاگران در کشورهای مختلف، بسیار متفاوت بوده است: «در جشنواره کارلووی واری در جمهوری چک، عکس‌العمل تماشاگران بسیار جالب بود، چون چک به اسلواکی بسیار نزدیک است. بعضی از تماشاگران گریه می‌کردند و بعد در انتهای نمایش، همه به خانواده روزنامه‌نگار کشته‌شده و خانواده نامزد او، که در تالار حضور داشتند، نگاه می‌کردند که خیلی صحنه تکان‌دهنده‌ای بود. در تورنتو بیشتر از این تعجب کردند که چطور در یک کشور اتحادیه اروپا وضعیت به چنین جایی رسیده بود که یکی از شخصیت‌های فیلم می‌گوید بزرگ‌ترین مافیا، پلیس اسلواکی بود!»

فیلم همین طور که پیش می‌رود به چگونگی تغییر یک کشور می‌رسد و این که چطور این قتل همه مناسبات سیاسی قدرت را به چالش کشید: «در طول فیلم می‌بینیم که این اتفاق به یک تکان سیاسی در اسلواکی می‌رسد و قضات و رئیس پلیس قبلی بازداشت می‌شوند و بعدتر (بعد از آماده شدن فیلم) کار به نخست‌وزیر سابق، وزیر کشور سابق و وکیل ماریان کوشنر هم می‌رسد. همه این‌ها رخ داد بخاطر قتل یان کوزیاک. یعنی این قتل، کل اسلواکی را تکان داد.»