طالبان چطور تصمیم به تخریب مجسمه‌های بودا گرفتند

طالبان در یازده مارس/مارچ سال ۲۰۰۱ دو مجسمه بزرگ بودا را در ولایت بامیان افغانستان منفجر کردند. صلصال با ارتفاع ۵۳ متر و شهمامه با ارتفاع ۳۵ متر، در میان سال‌های ۳۰۰ تا ۷۰۰ میلادی با سبک ویژه و با تراشیدن کوه ساخته شده بودند.

اما این دو مجسمه به فتوای ملا محمد عمر، رهبر وقت این گروه با جاسازی دینامیت منفجر و به سنگریزه تبدیل شدند.

تاکنون روایت‌های زیادی از روند تجریب مجسمه‌های بودا نقل شده، اینکه طالبان چرا تصمیم به تخریب بوداهای بامیان گرفتند و چرا تلاش‌های جامعه جهانی و روحانیان کشورهای اسلامی برای جلوگیری از این تخریب نتیجه نداد، روایت دیگری است.

فرمان تخریب مجسمه‌های بودا

عبدالحی مطمئن، از سخنگویان ملاعمر رهبر طالبان در کتاب "ملامحمد عمر، طالبان و افغانستان" نوشته است که در ابتدا برخی افراد تخریب مجسمه بودا را به عنوان عملی انتقام‌جویانه مطرح کرده بودند. در سال ۱۹۹۷ به نوشته او ملا عبدالواحد از فرماندهان نظامی گروه طالبان در مناطق غوربند و تنگی شیبر در بامیان به گونه خودسرانه در آپریل سال ۱۹۹۷ به رسانه‌ها گفته بود که اگر بامیان را تسخیر کند، مجسمه‌های بودا را خواهد شکست.

در آن زمان بامیان به یکی از مراکز مقاومت علیه طالبان بدل شده بود که فرماندهی آنرا حزب وحدت به رهبری محمد کریم خلیلی داشت.

به گفته او بعد از آن، پخش ترانه‌ای در رادیو کابل درباره ابراهیم و بت شکنی‌اش،‌ باعث شد که تخریب مجسمه‌های بودا در ذهن شماری از ملاها جا بگیرد. طالبان به صورت گروهی سرود بدون موسیقی را اجازه داده بودند که به آن "ترنم" یا "ترانه" می‌گفتند.

به نوشته او، بعد از تصرف بامیان توسط طالبان این موضوع بیشتر مورد بحث قرار گرفت و در اوایل سال ۲۰۰۱ به دارالافتای دادگاه عالی (ستره محکمه) حکومت طالبان محول شد. دادگاه موضوع را به ملا عمر ارجاع داد.

آقای مطمئن نوشته که ملا محمد عمر دیدگاه علما را جویا شد و آنان بر شکستن تندیس‌ها حکم کردند و خود رهبر طالبان هم به "شکستن بت‌ها" حکم داد. به گفته او، با صدور این فرمان واکنش‌ها آغاز شد و حکومت طالبان که قبلا با تحریم و تعزیرات اقتصادی آمریکا روبرو بود، زیر فشارهای جهانی قرار داشت. او نوشته: "رسانه‌ها و حلقات سیاسی بین‌المللی به این موضوع جنبه تبلغیاتی می‌دادند."

ملاعمر: تخریب نکنیم در روز قیامت مورد پرسش قرار خواهیم گرفت

با صدور فرمان تخریب مجسمه‌های بودا این خبر مثل "بمب اتم" در سراسر جهان صدا کرد. سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد (یونسکو)، کشورجاپان/ژاپن، سریلانکا، قطر و سایر کشورها تلاش‌های زیادی کردند تا تندیس های بوداهای بامیان تخریب نشود ولی طالبان کوتاه نیامدند و دست از تخریب مجسمه‌ها برنداشتند.

آقای مطمئن در کتاب خود نوشته که پاکستان معین حیدر، وزیر داخله/کشور خود را به قندهار فرستاد "تاحکومت افغانستان را از این اقدام باز دارد." آقای حیدر در این سفر با ملا عمر دیدار و "درباره انصراف" طالبان از شکستن تندیس‌ها و مشوره حکومتش را به رهبر طالبان سخن گفت و اینکه اگر مجسمه تخریب شود "فشارهای بین‌المللی و تاثیرات سوء آن" چه خواهد بود.

این مقام طالبان سخنان آقای حیدر را "محتاطانه" توصیف کرده است. ملا عبد السلام ضعیف، سفیر طالبان در پاکستان در کتاب "زندگی من با طالبان" نیز نوشته که آقای حیدر در مقابل ملا عمر "ضعیف" استدلال می‌کرد. از جمله که این کار "غیر اسلامی و بی‌سابقه" است. به گفته او، آقای حیدر به عدم ضرورت تخریب این مجسمه اشاره کرده و گفت که اهرام مصر در مصر نابود نشده است.

مطمئن نوشته که ملا عمر در جواب این مقام پاکستانی گفت که "قانون ما شریعت اسلامی است، شریعت حکم بر شکستن آن می‌کند، ما بر تطبیق قانون داخلی خود مکلفیم". به گفته او آقای حیدر به ملا عمر گفته بود که در اینجا حاکمان مسلمان دیگری همانند غزنوی و ابدالی نیز حکمروایی کرده‌اند اما این "بت‌ها " را نشکسته‌اند.

در نهایت ملاعمر با اشاره به روز قیامت و آیتی از قرآن: "إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا" (آنگاه كه زمين به لرزش [شديد] خود لرزانيده شود) گفته بود که اگر این کار را نکند "باز در روز قیامت مورد پرسش قرار خواهیم گرفت." آقای ضعیف نیز نوشته زمانیکه پرویزمشرف، رئیس جمهور پیشین پاکستان هیأتی را به قندهار فرستاد خیلی دیگر دیر شده بود.

به نوشته آقای مطمئن، معین حیدر به دلیل اینکه شیعه مذهب و از لحاظ فکری طالبان را نمی‌پسندید سخنان ملاعمر را به شکل نادرست برای مسئولان حکومتی پاکستان و خارجی‌ها تعبیر کرد.

سفر علمای اسلامی به قندهار

آقای مطمئن نوشته، برای انهدام مجسمه بودای بامیان، انباری از باروت به این ولایت فرستاده شده بود. کار انهدام آغازشد، نیم کار هنوز باقی مانده بود که هیأتی از دانشمندان نامدار و سرشناس جهان عرب، به درخواست یونسکو و وساطت کشور قطر به قندهار سفر کردند. به گفته او، ریاست هیأت را شیخ احمد عبدالله زید، وزیر خارجه قطر به عهده داشت، یوسف قرضاوی، شخصیت بین المللی و شیخ عبدالقادر العماری، رئیس محکمه استیناف (تجدید نظر) قطر و فرید واصل، مفتی اعظم مصر‍ از اعضای هیأت بودند.

به نوشته او، هیأت ۱۱ مارچ به قندهار آمد. آنها فکر می‌کردند که طالبان هنوز حکم انهدام مجسمه بودا را اجرا نکرده و می‌خواستند که با روحانیون دادگاه عالی افغانستان دیدار کنند. به این هیأت شورای امنیت سازمان ملل ۴۸ ساعت فرصت داده بود. به دلیل اینکه وقت آنان کم بود،‌ هیأت دادگاه عالی از کابل به قندهار فرا خوانده شدند.

او مدعی است که یوسف قرضاوی در دیدار با اعضای دادگاه عالی طالبان گفت که "برای مناظره پیرامون بت‌ها نیامده بلکه هدف اساسی ارائه مشوره‌های نیک و ابراز همدردی با آنان است که با وجود خصومت و فشارهای تمام جهان، معضلات جدید را برای خود خلق نکند."

به گفته او،‌ قرضاوی گفت که "حنفی مسلک" است و "حکم اصل، شکستن بتها است، ولی شرایط و روزگار برخی استثناهای شرعی را برای آنها مجاز می‌داند."

نورمحمد ثاقب، رئیس دادگاه عالی حکومت طالبان به آقای قرضاوی گفته بود که در عدم انجام این کار نیز کدام فایده بین المللی، متصور نیست؛ "بهتر است که احکام شرعی اجرا شود."

آقای مطمئن نوشته که در مورد تندیس های بامیان، ملاعمر، علما و هم سایر مقامها می‌دانستند که تندیس ها مورد پرستش هیج کس نبوده و نه هم در کشورهای اسلامی "بت‌پرستی" به اندازه‌ای معمول است که خطر مستقیم متوجه اسلام باشد. او افزوده که "انس و محبت ورزی با آن، اگر زیرنام آثار تاریخی باشد و به عنوان یادگاری از گذشته،‌ عملی ممنوع در شریعت اسلام است. "

جامعه جهانی برای حفاظت از بودا چه پیشنهاد داشتند

عبدالسلام ضعیف نیز در کتابش نوشته زمانیکه مولوی عبدالولی، وزیر امر به معروف و نهی از منکر طالبان دستور تخریب مجسمه باستانی بودا در بامیان را داد و برنامه طالبان برای تخریب مجسمه‌ها افشا شد. دیپلمات‌ها و نمایندگان جهان بر علیه طالبان ایستادند و به سفارت طالبان در اسلام آباد آمدند.

علاوه بر نشست های متعدد به گفته او، دیپلمات‌های خارجی مقیم اسلام آباد در بیرون سفارت تظاهرات کردند و یونسکو ۳۶ نامه اعتراضی به سفارت طالبان فرستاد. به گفته او نمایندگان دیپلمات‌های چینی، ژاپنی و سریلانکای بیشترین فعالیت را برای جلوگیری از تخریب مجسمه بودا داشتند.

او نوشته، چین خواست که طالبان باید فورا آمادگی برای تخریب مجسمه‌ها را متوقف کند. سریلانکا پیشنهاد کرد تا مجسمه‌ها را از افغانستان خارج کند. به گفته او رهبر مذهی فرقه بودا از سریلانکا به اسلام آباد سفر کرد و خواستار سفر به افغانستان شد که درخواستش رد شد.

او نوشته، ژاپن هیأتی را به رهبری وزیر خارجه‌اش، وزیر امور فرهنگی و شش وزیر دیگر به پاکستان فرستاد. پیشنهاد آنها شبیه پیشنهاد سریلانکا بود. اول، مجمسه را قطعه قطعه و از جایش بردارند و به ژاپن انتقال دهند و در آنجا دوباره آنرا بازسازی کنند. دوم، مجسمه‌ها را از سر تا پا قسمی بپوشانند که هیج کس نتواند تشخیص دهد که آنها وجود دارد.

به گفته او این هیأت به طالبان پول پیشنهاد کرد و هیأت ژاپنی خاطر نشان ساختند که افغان‌ها اجداد مذهب شان بودند و آنها از طالبان انتظار داشتند تا آثار تاریخی و مذهبی شان را حفظ کنند. آقای ضعیف نوشته، از آنان پرسیده که چرا زمانیکه افغان‌ها مسلمان شده آنها از افغان‌ها پیروی نکردند.

او نوشته که به هیأت گفتم که مجسمه‌های بودا از سنگ و توسط مردم ساخته شده آنها ارزش واقعی بخاطر بودن یک دین را ندارند. آنها استدلال کردند که کعبه در مکه نیز از سنگ و توسط مردم ساخته شده خدا آن ساختمان را نساخته پس چرا میلیونها مسلمان سالانه به زیارت آن می‌روند و بدور آن می چرخند؟

سفیر پیشین طالبان نوشته که روزهای نابودی این مجسمه‌ها برایش ناخوشایند بوده، زیرا برای قانع ساختن نمایندگان کاری نمی‌توانسته بکند و افزوده "هیج سهمی در تصمیم نهایی تخریب مجسمه بودا نداشته وهرگز در این موضوع مشورت نداده است. او اعتراف کرده که موضوع مجسمه فراتر از یک مسئله مذهبی بوده است و تخریب آن غیر ضروری."