آنقوزه 'بیشتر از تریاک' برای افغانستان دلار می‌آورد؟

آنقوزه (هینگ/Ferula assa-foetida) نوعی از گیاه دارویی وحشی است. این گیاه که از اقلام مهم صادراتی افغانستان بوده است، در کوه‌های این کشور به‌ خصوص در ولایت‌های تخار و بدخشان در شمال شرق این کشور می‌روید. حدود دو دهه پیش این گیاه به دلیل برداشت بی‌رویه به شدت کم شد و حتی نزدیک به انقراض رسید و باعث شد برخی‌ها از درآمد حاصل از آن محروم شوند.

آنقوزه که در افغانستان با نام "هینگ بدبو" شناخته می‌شود، از تیره چتریان به ارتفاع ۲ تا ۲.۵ متر دارای ریشه قوی و با شیره شیری رنگ با بوی تند است که به عنوان گیاه دارویی در طب سنتی کاربرد دارد.

در سال ۱۳۸۵ خورشیدی وزارت زراعت افغانستان برداشت و تجارت این گیاه را برای مدت ۵ سال غیرمجاز اعلام کرد ولی تلاش اندکی برای بهبود حاصلات آن انجام شد.

اکنون ساکنان ولسوالی رستاق ولایت تخار برای احیای محصولات این گیاه کمر بسته‌اند و با استفاده از تجربه تاجیکستان در همسایگی ولایت تخار و بدخشان زمین‌های خشک و دیمی خود را زیر کشت این گیاه برده‌اند.

محمد اسماعیل، ساکن ولسوالی رستاق می‌گوید رونق کشت و تجارت دوباره این گیاه دارویی باعث شده که درآمدش افزایش یابد. او چهار سال است که در شش جریب زمین خود آنغوزه کاشته و معتقد است که درآمدش از هینگ دو برابر حاصل خشخاش بوده است. همچنین کاشت و برداشتش زحمت بسیاری ندارد.

او می‌گوید که محصول امسالش هشتاد کیلو هینگ بوده است. هر کیلو از این گیاه دارویی به قیمت صد دلار به فروش می‌رسد. این یعنی درآمد او از کشت هینگ هشت هزار دلار می‌شود. به گفته محمد اسماعیل، این مقدار پول برابر است با ارزش ۲۸ تن گندم و اگر همین مقدار زمینش را گندم می‌کاشت، فقط یک تن گندم حاصل می‌گرفت.

این دهقان اهل رستاق با توسل به کشت هینگ درآمدش زیاد شده و از فروش حاصل آن باغی احداث کرده و محصولات باغش را هم به بازار عرضه کرده است.

آنغوزه تاجیکستان در افغانستان

دانه هینگ در فصل زمستان در زمین‌های خشک و دیمی کاشته می‌شود. چهار سال زمان می‌برد تا حاصل دهد. اگر به صورت حرفه‌ای برداشت شود، بوته آن برای حدود ۱۸ سال حاصل می‌دهد.

محصول هینگ باید با شیوه خاصی برداشت شود و به اصطلاح هنر می‌خواهد. محمد عارف از ولایت سمنگان در شمال افغانستان به ولسوالی رستاق تخار آمده و از مالک زمین، در بدل جمع‌آوری هرکیلو شیره هینگ حدود هفت صد افغانی (۱۰ دلار) مزد می‌گیرد. او معتقد است که در برداشت هیچ محصول دیگری نمی‌تواند این مقدار پول دستمزد بگیرد.

درآمد خوب هینگ باعث شده که باشندگان (ساکنان) ولایت‌های سمنگان، بغلان، بلخ ، قندوز، سرپل، جوزجان و فاریاب در شمال، غور و بامیان در مرکز، بادغیس و هرات در غرب نیز به کاشت این گیاه دارویی روی آورند. زمینداران از تاجیکستان تخم هینگ آوردند و توانستند زمین‌های دیمی و خشک را باردیگر حاصل‌خیز کنند.

محمد عالم، باشنده دیگر ولسوالی رستاق هشت سال پیش ۵ هکتار زمین را هینگ کاشته بود، چهارسال شده از آن حاصل می‌گیرد.

او می‌گوید که اکنون از زمینش سالانه چهارصد هزار افغانی (بیشتر از ۵ هزار دلار) حاصل می‌گیرد، در گذشته ارزش محصول کشاورزی‌اش بیش پنجاه هزار افغانی نبود.

او می‌گوید: "امسال چهار صد کیلو هینگ برداشت کردم، هر کیلو هینگ را بیش ازهفت هزار افغانی (صد دلار) می‌خرند، برای سال آینده ۳ هکتار زمین دیگر نیز هینگ می‌کارم."

ریاست زراعت ولایت تخار می‌پذیرد که کاشت و ترویج هینگ، ابتکار خود دهقانان افغانستان بوده و اداره محلی در ترویج و کشت دوباره این گیاه گران قیمت نقشی نداشته است.

محمد سالم ساعی، رئیس این اداره می‌گوید: "مردم در تپه‌ها هینگ کاشته‌اند، درآمد و بازار خوب دارد، همه ساله ده‌ها جریب زمین تحت پوشش هینگ می‌آید."

آنغوزه چه کاربردی دارد؟

هینگ یا آنغوزه کاربرد دارویی دارد، گفته شده این دارو ضد عفونی‌کننده، تقویت کننده قوه جنسی، ضد باد شکم، کاهش دهنده فشارخون، مسهل کننده، خلط آور، قارچ کُش، کرم کُش، محرک تنفسی، تقویت کننده معده و تقویت رحم است.

در کشورهای دیگر از این گیاه دارو نیز ساخته می‌شود.

هینگ تولید شده در افغانستان از طریق دهلیز هوایی به هند صادر می‌شود. به اساس آمار وزارت زراعت افغانستان سال گذشته بیش ۳۵۵ هزار کیلو هینگ در این کشور تولید شد که ارزش آن بیش از ۳۰ میلیون دلار می‌شود.

مُحب الله که در کار و بار هینگ است، می‌گوید که ده سال پیش سالانه تا دو تن هینگ خریداری و به کشورهای پاکستان و هند صادر می‌کرد. با برداشت بی‌رویه این گیاه توسط مردم، از مقدار آن کاسته شد و تجارت او نیز از رونق افتاد و حالا بعد ازده سال دوباره کار و بارش رونق یافت.

او می‌گوید که در گذشته حدود ۲۰ تن هینگ می‌خریده با تخریب بوته هینگ، محصول این گیاه کمیاب شد و دو سال می‌شود که دوباره رواج یافته و امسال دو صد کیلو هینگ خریداری کرده است.

به گفته او اکنون تاجران هینگ به ولسوالی‌ها می‌روند و محصول این گیاه را مستقیما از کشاورزان خریداری و به هند صادر می‌کنند.

ریاست زراعت ولایت تخار می‌گوید که براساس بررسی این نهاد تقریبا تمامی زمین‌هایی که در بلندی و دیم هستند برای کشت هینگ مناسب است ولی ولسوالی رستاق مساعدترین منطقه برای کشت هینگ است.

کشت هینگ اکنون در ولایت تخار رونق یافته و زمین‌داران انتظار دارند که در چند سال آینده درآمد آنان از این گیاه به ده ها میلیون افغانی برسد.