THE SCIENCE OF THE UNIVERSE

Rithimí/Rhythms

Ní iontas ar bith é gur ábhar pléisiúir iad rithimí, cé acu sa cheol nó san fhilíocht iad, nuair a smaoiníonn tú go bhfuil an saol uilig thart orainne agus fiú an saol taobh istigh dár gcoirp féin faoi smacht ag rithimí.

Ó cruthaíodh an cine daonna agus i bhfad roimhe sin, bhí rithimí tábhachtacha sa saol. Bhí rithim ag baint le breith, saol agus bás gach orgánaigh; bhí rithim leis an bhliain agus leis na séasúir taobh istigh den bhliain agus bhí rithim le céimeanna na Gealaí.

Mar aon le gach ní beo eile, agus iad báite sna rithimí seo, d’fhorbair an cine daonna rithimí inmheánacha. Tá rithim míosúil (míostrú) ag na mná ach bíonn rithim laethúil ag fir agus mná. Tá clog bitheolaíochta ionainn a rialaíonn cén t-am is fearr le héirí, le hobair, le hithe agus le codladh. Rialaíonn sé fósta an dóigh a mbíonn timthriall ag baint le teocht coirp agus le haschur na hormón. Tá tréimhse laethúil ag an chlog seo ach ní h-ionann go hiomlán é agus ceithre uair fichead. Is cosúil go n-úsáidímid solas an lae leis an rithim seo a choinneáil ar aon dul le rithim an lae. Má fhágtar daoine faoi thalamh gan solas lae ar feadh míonna, athraíonn tréimhse rithim s’acu a fhad le ocht n-uair is fiche i gcásanna áirithe.

I dtaca le minicíocht an chloig inmheánaigh seo, tá dhá chineál duine ann. Iad siúd a bhfuil tréimhse cóngarach do cheithre uair fichead acu, tugtar "fuiseoga" orthu; is furasta acu éirí ar maidin ach tagann fonn codlata orthu go luath san oíche. Iad siúd a bhfuil tréimhse níos faide ná ceithre uair fichead acu, tugtar "ulchabháin" orthu; bíonn obair acu iad féin a thógáil amach as an leaba ar maidin ach bíonn siad beo bríomhar san oíche.

Tá cúpla gné de shaol an lae inniu nach bhfóireann leis an chlog seo. Nuair a théimid ar thuras eitleáin chuig áit ina bhfuil am difriúil (ón Eoraip go Meiriceá, mar shampla) éiríonn clog s’againne agus solas an lae as pas agus glacann sé roinnt laethanta iad a thabhairt le chéile arís; go dtí go mbíonn siad le chéile, ní mhothaímid i mbarr ár sláinte.

Ach, níos tábhachtaí arís, is féidir a rá go bhfuil saol ceithre uair fichead anseo agus gur féidir beagnach gach rud a dhéanamh am ar bith, lá ar bith. Ach sinne a mhaireann mar seo, nó iad siúd a dhéanann freastal orainn, táimid ag dul in éadan an chloig inmheánaigh seo. Agus tá taighde ann anois a léiríonn, má théann duine in éadan an chloig seo, go mb’fhéidir go ndéanfar dochar don chorp; tá an mí-iompar seo ceangailte le piantaí cnámh, le galair croí agus fiú b’fhéidir le galar na nua-aoise - siondróm tuirse ainsealach.

Má tá ceacht le foghlaim againne, is é sin go gcaithfimis cloí le rithim ár gcorp; ná fanaimid ar ár gcois go mall agus ná codlaímid go mall ag an deireadh seachtaine. Saol leadránach, b’fhéidir, ach sláintiúil!

Sanas/Vocabulary:
Aschur output
Minicíocht frequency
Pas (as pas) phase (out of phase)
Siondróm tuirse ainsealach chronic fatigue syndrome
Taighde research
Timthriall cycle
Tréimhse period

Tuilleadh eolais / Extra information:
New Scientist

The BBC is not responsible for the content of external websites

back to science homepage