کمیسیون مشترک مرزی چین و پاکستان که هند به آن اعتراض دارد

پاکستان و چین «کمیسیون مشترک مرزی» را برای مدیریت مرز مشترک دو کشور فعال کرده‌اند، دو کشور این اقدام را یک تحول مهم در روابط دوجانبه خوانده‌اند. اما هند این کمیسیون را رد کرده و گفته است که «وجاهت قانونی ندارد».

نخستین نشست این کمیسیون روز چهارشنبه در اسلام‌آباد با حضور مقام‌های دو کشور برگزار شد. به گفتهٔ وزارت خارجهٔ پاکستان، این سازوکار به مدیریت مرزها، تجارت، بررسی‌های مشترک و گسترش روابط میان مردم دو کشور کمک خواهد کرد.

این کمیسیون براساس توافق مدیریت مرزی میان پاکستان و چین که در سال ۲۰۱۳ امضا شده بود، ایجاد شد، اما اکنون به‌گونهٔ رسمی فعال شده است. از طریق این کمیسیون، دو کشور در زمینهٔ نگهداری نشانه‌های مرزی، مدیریت تسهیلات در گذرگاه‌های مرزی، بررسی‌های مشترک و دیگر امور عملی هماهنگی خواهند کرد.

مقام‌ها می‌گویند این اقدام می‌تواند همکاری‌ها در زمینهٔ رفت‌وآمد و تجارت از طریق گذرگاه خنجراب و همچنین مسائل مرتبط با دهلیز اقتصادی چین و پاکستان را بیشتر تقویت کند.

هند می‌گوید «هیچ مرزی میان پاکستان و چین وجود ندارد»

هند گزارش‌ها دربارهٔ ایجاد یک کمیسیون مشترک میان پاکستان و چین برای امور مرزی را رد کرده و گفته است که «هیچ مرزی میان پاکستان و چین وجود ندارد» و چنین کمیسیونی «وجاهت قانونی ندارد».

رندهیر جیسوال، سخنگوی وزارت خارجهٔ هند، روز چهارشنبه در بیانیه‌ای گفت که موضع دهلی نو در این زمینه «روشن و ثابت» است و هند مفهوم کمیسیون مرزی پاکستان و چین را به رسمیت نمی‌شناسد.

در این بیانیه آمده است که هند هرگز «توافق موسوم به مرزی چین و پاکستان در سال ۱۹۶۳» را به رسمیت نشناخته و همواره تأکید کرده است که این توافق «غیرقانونی و باطل» است.

سخنگوی وزارت خارجهٔ هند افزود: «ما با هرگونه تلاش برای تغییر وضعیت مناطق اشغالی یا مشروع جلوه دادن اشغال غیرقانونی، به‌شدت مخالفت می‌کنیم و آن را رد می‌کنیم، زیرا چنین اقدام‌هایی بر حاکمیت و تمامیت ارضی هند تأثیر می‌گذارد.»

با این حال، پاکستان و چین می‌گویند کمیسیون جدید به هیچ اختلاف مرزی مربوط نمی‌شود، بلکه برای مدیریت مرزی که پیش از این تعیین شده و رسیدگی به مسائل عملی مرتبط با آن ایجاد شده است.

توافق مرزی میان پاکستان و چین چیست؟

پس از پایان حاکمیت بریتانیا بر شبه‌قاره، میان پاکستان و هند بر سر مناطق مرزی اختلاف‌هایی وجود داشته است. چین و هند نیز هر از گاهی بر سر مسائل مرزی با تنش روبه‌رو شده‌اند.

براساس مطلبی که در ماه می ۲۰۲۵ در بی‌بی‌سی اردو منتشر شد، ای‌جی نورانی، تاریخ‌نگار هندی، در مقاله‌ای نوشته بود که وقتی پاکستان در نوامبر ۱۹۵۹ پیشنهاد مذاکره را مطرح کرد، با برخورد سرد و همراه با تردید چین روبه‌رو شد.

او نوشت: «چین، هند را بر پاکستان که متحد امریکا بود، ترجیح می‌داد. چین یک سال کامل طول داد تا به پیشنهاد پاکستان پاسخ دهد و سرانجام در ۸ دسمبر ۱۹۶۰ واکنش نشان داد.»

در این مقاله که با عنوان «رویارویی با واقعیت»، آمده است که ایوب خان، حاکم نظامی پاکستان، در زندگی‌نامهٔ خود «دوستان، نه اربابان» نوشته است که در دسمبر ۱۹۶۱، سفیر چین از پاکستان خواست از واگذاری کرسی چین در سازمان ملل متحد به پکن حمایت کند. ایوب خان در پاسخ، مسئلهٔ مرزی را به او یادآوری کرد.

سفیر چین این مسئله را پیچیده توصیف کرد و ایوب خان در پاسخ گفت: «ما باید هر دو مسئله را براساس شایستگی و واقعیت‌های خودشان بررسی کنیم.»

مذاکرات در ۱۲ اکتوبر ۱۹۶۲ آغاز شد. چینی‌ها در ابتدا بر درهٔ خنجراب و مناطقی در نزدیکی کی۲ ادعا داشتند، اما در نهایت خط کنترول مشخص‌شده در نقشهٔ پاکستان را با تغییرات اندکی پذیرفتند. همچنین توافق شد که قلهٔ کی۲ میان دو کشور تقسیم شود.

پاکستان بر چراگاه‌هایی در آن سوی گذرگاه شمشال ادعا داشت که مردم هنزه برای قرن‌ها از آن استفاده کرده بودند. نمایندهٔ چین پذیرفت که این مسئله براساس واقعیت‌های موجود بررسی شود و بعداً این منطقه به پاکستان داده شد.

در ۲۷ دسمبر ۱۹۶۲، توافق اصولی اعلام شد. این توافق در ۲ مارچ ۱۹۶۳ در بیجینگ امضا شد و در ۲۶ مارچ ۱۹۶۵ نیز پروتکل تعیین نشانه‌های مرزی روی زمین به امضا رسید.

پس از این توافق، هند گفت پاکستان بخش بزرگی از قلمرو را به چین واگذار کرده است و این توافق را «غیرقانونی» خواند. هند استدلال می‌کند که براساس سند الحاق سال ۱۹۴۷، تمام کشمیر بخشی از هند است.

هند همچنین در اعتراض به این توافق، نامه‌ای به شورای امنیت سازمان ملل متحد فرستاد.

پاکستان در پی دسترسی به آسیای میانه است

کمیسیون مشترک مرزی پاکستان و چین براساس توافق مدیریت مرزی میان دو کشور ایجاد شد که در سال ۲۰۱۳، همزمان با سفر لی‌که‌چیانگ، نخست‌وزیر وقت چین، به پاکستان به امضا رسید.

اسدالله خان، پژوهشگر مرکز مطالعات پاکستان و چین در مؤسسهٔ مطالعات راهبردی اسلام‌آباد، در پاسخ به این پرسش که چرا فعال شدن این کمیسیون این‌همه طول کشیده است، می‌گوید از دید روابط بین‌الملل، هر زمان دو کشور وارد چنین توافقی می‌شوند، میزان کارایی آن بررسی می‌شود؛ این‌که اجرای آن تا چه اندازه پایدار خواهد بود و چه منافعی به همراه خواهد داشت.

او می‌گوید در چنین روندهایی، تأخیر معمول است.

به گفتهٔ اسدالله خان، از جمله مزایای ایجاد این کمیسیون، بهبود مدیریت مرزی، خدمات مشترک مرزی، رفت‌وآمد تجاری و همچنین افزایش ارتباط میان مردم دو کشور است. او می‌گوید: «آن‌ها تلاش دارند این کمیسیون مشترک مرزی را به بستری برای همکاری بهتر تبدیل کنند.»

او می‌گوید «هند تنها کشوری است که با چین اختلاف مرزی دارد».

به گفتهٔ او: «این موضوع برای هند بسیار آزاردهنده است که چین با پاکستان هیچ اختلاف مرزی ندارد، بلکه دو کشور حتی یک کمیسیون مشترک مرزی ایجاد کرده‌اند که توافق مرزی سال ۱۹۶۳ را بیشتر تقویت خواهد کرد.»

اسدالله خان می‌گوید هند همواره با دهلیز اقتصادی چین و پاکستان، موسوم به سی‌پک، مخالفت کرده است.

او افزود که هند همواره نسبت به این موضوع معترض بوده است که مناطقی مانند گلگت‌ بلتستان و کشمیر تحت ادارهٔ پاکستان، که هند بر آن‌ها ادعای حاکمیت دارد، از سی‌پک بهره‌مند شوند.

او گفت: «موضوع، توسعهٔ این مناطق است. هند نمی‌خواهد این مناطق به رفاه برسند.»

فضل‌الرحمان، مدیر اجرایی شورای پاکستان دربارهٔ چین، می‌گوید هدف این کمیسیون بهبود مدیریت مرزی است.

او به بی‌بی‌سی گفت که پاکستان می‌خواهد از طریق سی‌پک به کشورهای آسیای میانه، از جمله تاجیکستان، قرغیزستان، قزاقستان و ازبکستان، دسترسی پیدا کند.

او گفت: «با توجه به این همکاری‌های منطقه‌ای و اقتصادی، اکنون زمان آن رسیده است که این کمیسیون جدید فعال شود.»

به گفتهٔ فضل‌الرحمان، تجارت میان پاکستان و چین در حال افزایش است و اهمیت ارتباط زمینی میان دو کشور نیز بیشتر می‌شود.

او می‌گوید ظرفیت زیادی برای گسترش گردشگری در مناطق شمالی پاکستان وجود دارد و قرار است برای گردشگران چینی سیاست سفر بدون ویزه اجرا شود.

او گفت: «با اجرای این سیاست بدون ویزه، ممکن است شمار گردشگران به‌شدت افزایش یابد و در نتیجه، نیاز به فراهم کردن تسهیلات بیشتر در گذرگاه‌های مرزی نیز افزایش خواهد یافت.»

او همچنین گفت که حکومت پاکستان به بخش معادن در گلگت‌بلتستان توجه دارد و در این زمینه از سرمایه‌گذاران خارجی دعوت می‌کند.

به گفتهٔ او، اگر شرکت‌های چینی در این بخش‌ها سرمایه‌گذاری کنند و مواد معدنی خام به چین صادر شود، نیاز به تسهیلات و مدیریت بهتر در مرز افزایش خواهد یافت.

او افزود که یک منطقهٔ ویژهٔ اقتصادی نیز در منطقهٔ «مقپنداس» در گلگت‌بلتستان ایجاد می‌شود و چند هفته پیش، خلیل‌الرحمان هاشمی، سفیر پاکستان در چین، همراه با شماری از سرمایه‌گذاران چینی از این منطقه دیدار کرده بود.

آقای فضل‌الرحمان همچنین گفت که به دلیل تغییرات اقلیمی و افزایش لغزش زمین، نشانه‌هایی که برای مشخص کردن مرز نصب شده‌اند، گاهی جابه‌جا می‌شوند. او افزود که برای نگهداری این نشانه‌ها لازم است دو طرف یک سازوکار منظم داشته باشند تا خط مرزی حفظ شود.