یوناما: عملکرد نهادهای امنیتی در افغانستان از شفافیت، نظارت و پاسخگویی کافی برخوردار نیست

هیئت معاونت ملل متحد در افغانستان (یوناما) امروز گزارشی ۳۸ صفحه‌ای منتشر کرد که در آن عمل‌کرد مقام‌های حکومت طالبان از ماه آگست ۲۰۲۱ در زمینه نظارت و پاسخگویی نهادهای اصلی امنیتی و نیز خلاهای موجود در حوزه شفافیت بررسی شده است. اما این نهاد گفته گام‌های اتخاذ شده در این راستا، بدون شفافیت، نظارت و پاسخگویی کافی بوده است.

بر اساس یافته‌های یوناما، مقام‌های حاکم اقداماتی را برای ارتقای انضباط و نظارت انجام داده‌اند؛ از جمله صدور دستورالعمل‌ها، ایجاد واحدهای نظارت داخلی در نهادهای امنیتی اصلی و تأسیس نهادهای جدیدی که برای رسیدگی به تخلفات پرسنل امنیتی مأموریت یافته‌اند.

با وجود این اقدامات، یوناما دریافته است که این روندها با شفافیت کافی از سوی نهادهای امنیتی در زمینه اقدامات نظارتی و پاسخگویی همراه نبوده است. این نهادها شامل کمیسیون امنیتی و تصفیه، ریاست عالی نظارت و تعقیب احکام و فرامین، کمیسیون رسیدگی به شکایات وزارت امر به معروف و نهی از منکر، و دیوان عالی یا ستره محکمه هستند.

جورجت گاگنون، معاون نماینده ویژه دبیرکل ملل متحد و سرپرست یوناما، گفته است: «محدود بودن اطلاعات عمومی درباره شکایات دریافت‌شده، تحقیقات انجام‌شده و اقدامات انضباطی یا قضایی اتخاذشده توسط نهادهای مربوطه، اعتماد را تضعیف کرده و بازدارندگی را کاهش می‌دهد.»

خانم گاگنون افزود: «اقدامات ملموس و دوامدار برای پاسخگویی نشان می‌دهد که قوانین به‌طور مساویانه و بر همه افراد، از جمله کسانی که در جایگاه قدرت هستند، اعمال می‌شود. بهبود پاسخگویی، یک تعهد قانونی مقام‌های حاکم و گامی ضروری برای بهبود حکومتداری و احترام به حقوق بشر است که ثبات افغانستان و پایبندی این کشور به تعهدات بین‌المللی به‌عنوان مبنایی برای بازگشت به جامعه جهانی را تقویت می‌کند.»

یوناما مواردی را مستند کرده است که در جریان آن مقام‌های حاکم اقدام به بازداشت و تحقیق درباره تخلفات گزارش‌شده از سوی پرسنل امنیتی کرده و دوسیه‌ها را به دادگاه‌های نظامی ارجاع داده‌اند. در عین حال، گزارش حاکی از آن است که بسیاری از شکایات همچنان بلاتکلیف مانده‌اند و همزمان ترس از انتقام‌جویی، بی‌اعتمادی به نهادهای حاکم و قیودات اعمال شده -به‌ویژه برای زنانی که با محدودیت‌های متعددی در زندگی روزمره خود مواجه‌اند- مانع از گزارش تخلفات احتمالی می‌شود.

توصیه‌های یوناما برای تقویت پاسخگویی

یوناما توصیه کرده که مقام‌های حاکم افغانستان با اطمینان از وجود قوانین، رویه‌ها و کدهای اخلاقی روشن و مطابق با استندردهای بین‌المللی، پاسخگویی را در تمامی نهادهای امنیتی تقویت کنند تا این موارد به طور یکسان توسط همه پرسنل اعمال شود. این اقدامات شامل شفاف‌سازی قوانین حاکم بر استفاده از زور، بازداشت، بازرسی و کنترل اجتماعات، تعیین استاندردهای روشن برای رفتار حرفه‌ای، و الزام تمامی کارمندان به گزارش‌دهی تخلفات است، به‌طوری که فرماندهان مسئولیت اجرای انضباط را بر عهده داشته باشند.

این گزارش همچنین تأکید می‌کند که پاسخگویی باید قبل، در جریان و پس از عملیات از طریق آموزش مؤثر، نظارت و تحقیقات سریع و بی‌طرفانه نهادینه و پرونده‌های جدی در صورت لزوم به دادگاه‌ها ارجاع داده شود.

این گزارش خواستار ایجاد سازوکارهای دسترسی‌پذیر، امن و فراگیر برای ثبت شکایات شده است که به تمامی افراد، صرف‌نظر از جنسیت، اجازه دهد بدون ترس از انتقام یا تبعیض، نگرانی‌های خود را گزارش کنند و هم‌زمان از قربانیان، شاهدان و افشاکنندگان تخلفات محافظت شود.

یوناما همچنین خواستار اتخاذ اقداماتی برای جلوگیری از مداخله در فرآیندهای نظارتی، رسیدگی به شکایات و تحقیقات شده و بر لزوم شفافیت بیشتر از طریق گزارش‌دهی عمومی منظم درباره شکایات، دوسیه‌های تخلف و اقدامات انجام‌شده توسط نهادهای امنیتی، نهادهای نظارتی و دادگاه‌ها تأکید کرده است.

افزون بر این، یوناما ایجاد سیستم‌های قوی‌تر جمع‌آوری داده‌ها و ثبت سوابق را برای کمک به شناسایی الگوهای تخلف و سنجش پیشرفت تشویق کرده است.

در این گزارش تأکید شده است که پاسخگویی ملموس و مستمر می‌تواند عملکرد حرفه‌ای‌ و اعتماد عمومی به نهادهای امنیتی را تقویت کرده و در عین حال از اولویت‌های توسعه ملی و اهداف تعامل بین‌المللی افغانستان حمایت کند.

حکومت طالبان تاکنون به این گزارش‌ یوناما پاسخی نداده است اما در گذشته بارها تأکید کرده است که در حال بهبود عملکرد نیروهای امنیتی خود بوده است.

با این‌حال، در پنج سال گذشته، شمار زیادی از شهروندان افغانستان در صحبت با رسانه‌ها از نوع برخورد، پوشش نیروهای امنیتی طالبان و همچنان از بروکراسی و واسطه‌بازی در دستگاه امنیتی حکومت طالبان شکایت کرده‌اند.