چگونه جنگ ایران و امریکا به احیای خط فارسی در تاجیکستان کمک کرد؟

جنگ امریکا و اسرائیل با ایران، برخی واقعیت‌های کمتر دیده‌شده در روابط ایران و تاجیکستان را برجسته کرده است. در این دوره، نشانه‌های همدلی با ایران در میان بخشی از جامعه تاجیکستان، به‌ویژه در میان فعالان حوزه‌های ادب، هنر، فرهنگ و رسانه، قابل توجه بود.

در سطح رسمی نیز تاجیکستان نسبت به تحولات واکنش نشان داد. وزارت خارجه این کشور در بیانیه‌هایی جداگانه از حملات امریکا و اسرائیل به ایران ابراز نگرانی کرد و خواستار توقف درگیری‌ها و حل اختلافات از راه گفت‌وگو و دیپلماسی شد.

امامعلی رحمان، رئیس‌جمهور تاجیکستان، پس از کشته شدن علی خامنه‌ای، در حمله آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فبروری، پیام تسلیتی خطاب به مقام‌ها و مردم ایران صادر کرد.

آقای رحمان همچنین ۳ جولای برای شرکت در مراسم تشییع به تهران سفر کرد؛ حضوری که از سوی برخی ناظران نشانه‌ای از همدلی و نزدیکی دوشنبه با تهران در آن مقطع تلقی شد.

در اوج حملات هوایی امریکا و اسرائیل به شهرهای ایران، تاجیکستان در آستانه نوروز به مردم آسیب‌دیده از جنگ در ایران بیش از ۳۶۰۰ تن کمک بشردوستانه فرستاد.

در شبکه‌های اجتماعی، تاجیکستان در حمایت از ایران پیام‌ها، یادداشت‌ها، تحلیل‌ها، شعرها، دکلمه‌ها و آثار هنری به‌صورت گسترده انتشار یافتند. شاعران و نویسندگان تاجیک با سرودن اشعاری در وصف ایران و نشر آنها در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های تاجیکستان، همدلی خود را با مردم و کشور ایران به نمایش گذاشتند.

در محتوای تولید شده کاربران تاجیک در شبکه‌های اجتماعی، ایران کانون میراث تاریخی، زبانی و تمدنی مشترک فارسی‌زبانان معرفی شد.

قاسم بیک‌محمد، کارشناس روابط ایران و تاجیکستان، معتقد است این پدیده هویتی و فرهنگی نشان داد که «پیوندهای زبانی و فرهنگی، حتی پس از دهه‌ها فاصله‌گیری سیاسی و جغرافیایی، همچنان توانایی ایجاد احساس همبستگی و تعلق به یک حوزه تمدنی مشترک را دارند.»

جنگ علیه ایران و «بیداری» رسانه‌های تاجیکستان

جنگ علیه ایران، ضرورت تولید بیشتر محتوا به خط فارسی در تاجیکستان را بیش از هر وقت دیگری به میان آورد.

مهرآفرین نجیبی، روزنامه‌نگار تاجیک، حمله‌های آمریکا و اسرائیل به ایران را موجب «بیداری روزنامه‌نگاران و رسانه‌های تاجیکستان» می‌داند.

مهرآفرین نجیبی، روزنامه‌نگار تاجیک، مطلبی با عنوان «سکوت در برابر ۱۵۰ میلیون فارسی‌زبان نشانه عاقلی نیست»، در رسانه‌های تاجیکستان منتشر کرد.

نسخه فارسی این مقاله در خبرگزاری‌های «فارس»، «ایرنا» و سایت صداوسیمای ایران چاپ شد. آقای نجیبی بازنشر این مطلب را «بیانگر علاقه‌مندی رسانه‌های ایرانی به تولید محتوای فارسی در تاجیکستان» می‌داند.

برخی رسانه‌های ایرانی در جریان جنگ ۴۰ روزه، مصاحبه این روزنامه‌نگار با آینهال بابانظروا، حقوق‌دان نام‌آشنای تاجیک را منتشر کردند.

بخش‌هایی از این گفت‌وگو در رسانه‌های ایران منتشر شد. مهرآفرین نجیبی معتقد است این اقدام نکته مهمی را آشکار کردو نشان‌ دهنده استقبال از «روایت تاجیکی» از این تحولات در میان مخاطبان فارسی‌زبان است.

تولید محتوا به خط فارسی توسط خبرنگاران و کاربران تاجیک در شبکه‌های اجتماعی، دامنه پوشش این مطالب را چند برابر بیشتر می‌کند؛ چون کاربران ایرانی و افغان در سراسر دنیا نسبت به چنین محتوایی از تاجیکستان بی‌توجه نیستند.

مذهب جمعه، خبرنگار تاجیک، این روند را یک پدیده طبیعی می‌داند. آنگونه که به گفته او «مطلب‌ها و محتوای روسی رسانه‌های تاجیکستان و کاربران تاجیک در شبکه‌های اجتماعی، در روسیه و جمهوری‌های دیگر شوروی پیشین، همیشه مخاطب زیاد داشته است.»

آقای جمعه، خط سیریلیک رایج در تاجیکستان را «علت جدایی این کشور از فضای اطلاعاتی جهان فارسی و بی‌خبری فارسی‌زبانان دنیا از حوادث و رویدادهای تاجیکستان» خواند.

چرا تولید محتوا به فارسی در تاجیکستان مهم است؟

بسیاری در تاجیکستان خط فارسی یا به قول تاجیک‌ها «الفبای نیاکان» را تنها وسیله موثر و آسان ایجاد ارتباط با هم‌زبانان در افغانستان و ایران می‌دانند.

جسور عبدالله‌زاده، سردبیر بخش تاجیکی «ایشا پلاس»، یک رسانه غیردولتی در تاجیکستان، تولید محتوا به خط فارسی در تاجیکستان را در شرایط افزایش رقابت‌های ژئوپولیتیک در منطقه و جهان مهم می‌داند.

به گفته او «اگر می‌خواهیم ما و کشور ما را از طریق مطالب خودمان بشناسند، ضروری است به فارسی محتوا تولید کنیم.»

آقای عبدالله‌زاده نگران است که رسانه‌های روسیه و برخی کشورهای ترک‌زبان، در بسیاری از موارد، روایت‌های جانبدارانه خود از رویدادهای منطقه و جهان را به جای تصویری کامل و متوازن از واقعیت، به مخاطبان عرضه کنند.

«ایشا پلاس» در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، برای جذب بیشتر کاربران ایرانی به تهیه محتوای تصویری به زبان فارسی تاجیکی اقدام کرد. این کار باعث جذب تعدادی از کاربران فارسی‌زبان به این رسانه تاجیکی شد.

اکنون هیئت تحریریه خبرگزاری «ایشا پلاس» به این جمع‌بندی رسیده است که راه‌اندازی بخش فارسی این رسانه بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد. هرچند به گفته جسور عبدالله‌زاده، «برای ورود به این فضای بزرگ و تولید محتوای جالب به خط فارسی باید آماده بود و راهبرد خاص و مکملی داشت.»

این خبرنگار تاجیک، راه‌اندازی بخش فارسی «ایشا پلاس» را در راستای حفظ ارزش‌ها و منافع ملی تاجیکستان مهم می‌داند. چون به باور او، «بحران خاورمیانه و جنگ شدید اطلاعاتی میان کشورها بار دیگر ثابت کرد که نبود رسانه فارسی در تاجیکستان در شرایط فعلی به زیان منافع ملی این کشور است.»

دستور رحمان برای تقویت آموزش «الفبای نیاکان»

امامعلی رحمان، رئیس‌جمهوری تاجیکستان حدود دو ماه پیش دستور داد که کیفیت آموزش «الفبای نیاکان» در موسسات آموزشی این کشور بهتر شود. در تاجیکستان گاهی به‌جای «خط فارسی» از اصطلاح «الفبای نیاکان» استفاده می‌کنند. رئیس‌جمهوری تاجیکستان ضرورت بهتر کردن تدریس خط فارسی در این کشور را به آموزش و ترویج و تشویق تاریخ و فرهنگ آریایی پیوند داد.

او پیش از این دستور، در پیام سالانه‌اش به پارلمان تاجیکستان در دسامبر سال ۲۰۲۵ پیشنهاد کرده بود که در این کشور «کانون تمدن آریایی» تاسیس شود.

پیشینه خط فارسی در تاجیکستان

تا صد سال پیش در قلمرو امارت بخارا خط فارسی رایج بود. پس از تشکیل جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان، در سال ۱۹۲۹ الفبای لاتینی جایگزین خط فارسی شد. در سال ۱۹۴۰ کمونیست‌ها سیریلیک را خط رسمی در تاجیکستان کردند. اصل این خط برگرفته از همان سیریلیک رایج در روسیه است.

دو سال پیش از فروپاشی اتحاد شوروی، ۲۲ ژوئن سال ۱۹۸۹، با تلاش‌های اهل ادب و فرهنگ و روشنفکران تاجیک، قانون زبان دولتی در تاجیکستان به تصویب رسید. در این قانون نام رسمی زبان دولتی «تاجیکی (فارسی)» ثبت شده بود. بعد از آغاز جنگ داخلی در تاجیکستان، پارلمان این کشور در سال ۱۹۹۳ واژه «فارسی» را از نام زبان دولتی حذف کرد.

این قانون در شوروی پیشین سابقه نداشت. طبق آن در تاجیکستان باید مرحله به مرحله فارسی را جایگزین خط سیریلیک می‌کردند، اما این بند قانون تا حالا اجرا نشده است.

برخی دستور اخیر امامعلی رحمان، رئیس‌جمهوری تاجیکستان برای تقویت آموزش «الفبای نیاکان» را گواه آن می‌دانند که مقامات این کشور اهمیت پیوند از طریق خط با جهان فارسی‌زبانان را بیش از هر وقت دیگری درک کرده است.

تشدید رقابت‌های تمدنی در منطقه

تشدید رقابت‌های هویتی و ژئوپلیتیکی در اوراسیا و گسترش ایده «پان‌ترکیسم» از تحولاتی است که در سال‌های اخیر توجه ناظران منطقه را به خود جلب کرده است.

محمد شمس‌الدین، کارشناس روابط بین‌الملل، می‌گوید کشورهای ترک‌زبان در سال‌های اخیر همکاری‌های خود را گسترش داده‌اند و در پی تقویت همگرایی و ایجاد چارچوب‌های مشترک در منطقه هستند.

او به تلاش این کشورها برای پررنگ‌تر کردن هویت ترکی و پیشبرد طرح‌ها و ابتکارات مشترک اشاره می‌کند و می‌گوید: «چنین روندی نمی‌تواند بر منافع ملی تاجیکستان بی‌تاثیر باشد.»

محمد شمس‌الدین می‌گوید تاجیکستان به عنوان تنها کشور فارسی‌زبان آسیای مرکزی، نمی‌تواند با چین و روسیه در زمینه‌های تمدنی رقابت کند.

به گفته آقای شمس‌الدین «تنها راه موثر، تحکیم مناسبات تاجیکستان و ایران و حفظ و نگهداری مشترک از میراث فرهنگی دو کشور است.»

بسیاری در تاجیکستان بر این نظرند که بعد از دو جنگ علیه ایران، اکنون فرصتی تاریخی‌ فرا رسیده تا تاجیکستان و ایران روابط خود را به بالاترین سطح ممکن ارتقا بدهند.

تاجیک‌ها و دولت تاجیکستان در جریان جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل، همدلی و حمایت خود را از ایران آشکارا نشان دادند؛ رویکردی که به گفته برخی ناظران، در روابط دو کشور فارسی‌زبان طی دهه‌های اخیر کم‌سابقه بوده است.

این همبستگی در شرایطی بروز کرد که ایران و تاجیکستان، با وجود پیوندهای عمیق زبانی و فرهنگی، در سال‌های گذشته دوره‌هایی از سردی و تنش را نیز در روابط خود تجربه کرده بودند. برخی تحلیلگران این واکنش را نشانه‌ای از پررنگ شدن پیوندهای هویتی و فرهنگی میان دو کشور می‌دانند؛ کشورهایی که زبان مشترک دارند، اما از دو خط نوشتاری متفاوت استفاده می‌کنند.