Dünya iqtisadiyyatı 2023-cü ilə hansı şəraitdə daxil olur, gözləntilər və risklər nədən ibarətdir?

Ergin Yıldızoğlu

İqtisadçı

Dünya iqtisadiyyatı üçün 2022-ci il Covid-19 böhranından çıxış, yaraları sağaltmaq və bərpa ili olacaqdı. Amma təəssüf ki, olmadı.

Ukrayna müharibəsinin də töhfəsi ilə demək olar ki, hər sahədə 2023-cü ilə də yayılması gözlənilən neqativlər yığılıb. Bu “vəziyyət” və gözləntilərlə bağlı tez-tez 30-40 il əvvələ istinad edilən yeni bir diskurs meydana çıxmağa başladı.

İl yekunlaşarkən iqtisadçıların şərhlərində tez-tez 1980-ci illərdə başlayan qloballaşma prosesinin tərsinə dönməsi, 40 ildən sonra inflyasiyanın və durğunluq dillemasının (staqflyasiya) yenidən gündəmə gəlməsi, yeni maliyyə böhranı mümkünlüyünün artması və ticarət müharibələri ilə bağlı başlıqlara rast gəlirdik. Demək olar ki, heç kim 2023-cü il üçün ortaya optimist bir mənzərə qoya bilmirdi. 

Bütün bazarlar mənfidədir

Dünya iqtisadiyyatının aparıcı fond bazarlarının göstəriciləri iqtisadi vəziyyətin sağlamlığının və “bazarların” perspektivlərinin yaxşı göstəricisidir. Aparıcı fond bazarları 2022-ci ildə 9 ilə 15 faiz arasında azalıb. FT-100 0,6 faizlə müsbətdə qaldı, lakin il ərzində 10 faizə qədər yüksəlişlə müstəsna dəyişkənlik oldu.  

ABŞ iqtisadiyyatının ən dinamik hissəsi olan texnologiya sektorunun paylarının 33,54 faizlə çökməsi də düşündürücü idi. 

Analoji vəziyyətin  2007-2008 maliyyə böhranına səbəb olan kütləvi monetar ekspansiyadan dərhal əvvəl, 1999-2001-ci illər arasında baş verdiyini xatırlamaq faydalı ola bilər.

O zaman bu günlərdə birjalardakı çöküşü yumşaldan və sərt tənəzzülün başlanmasını gecikdirən böyük monetar ekspansiyanı təkrarlamaq mümkün deyil.

“40 il sonra” yenidən gündəmə gələn inflyasiya ilə bağlı əks vəziyyət sual altındadır:

Mərkəzi banklar yüksək faiz dərəcələrinə və sərt pul siyasətinə üz tutdular. Böyük özəl sektor və dövlət borc yükünü nəzərə alsaq, qarşıdakı ildə yeni maliyyə qeyri-sabitliyi və hətta maliyyə böhranı ehtimalının daha da güclənəcəyini iddia edənlər də var.

Qlobal tənəzzül ehtimalı artır

Beynəlxalq Valyuta Fondu (IMF), İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD), Avropa Mərkəzi Bankının (ECB) iqtisadçıları 2023-cü ildə dünya iqtisadiyyatında resessiya həddi olaraq görülən 2,5-3 faizlik artım tempinin altında bir yavaşlama gözləyir; beləliklə, qlobal ressesiya güclü bir ehtimala çevrilir.

IMF-nin oktyabrda dərc olunan “Dünya İqtisadiyyatına Baxış” hesabatı dünya iqtisadiyyatında iqtisadi artımın (Aİ regionu istisna olmaqla) 2022-ci ildə yüzdə 3,2-dən 2023-cü ildə yüzdə 2,6-ya geriləməsini, 2024 və 2025-ci illərdə isə müvafiq olaraq yüzdə  3,1 və yüzdə 3,6 ilə resessiya həddində qalmasını gözləyir.

Avropa Mərkəzi Bankının 2023-cü ildə avro zonasında artım tempinin 0,5 faizə düşəcəyi gözləntisini IMF-nin gözləntisinə əlavə etdikdə, qlobal resessiya zonasına girməyə başlayırıq.

Avropa Mərkəzi Bankının 2024-2025 artım gözləntiləri də yüzdə 1,9 və yüzdə 1,8 göstəriciləri ilə çox məhdud bir "bərpaolunma"ya işarə edir. Dünya Bankı resessiya ehtimalını müzakirə edərkən üç ssenari hazırlayıb: “Baza”, “yavaşlama” və “sərt resessiya”. “Baza” ssenaridə dünya iqtisadiyyatında artım tempi 2023 və 2024-cü illərdə yüzdə 2,4 faiz və yüzdə 3,0 faizlə resessiya həddində qalır. “Sərt resessiya” ssenarisində artım templəri 0,5 faiz və yüzdə 2,0-a qədər azalır.

İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının noyabr ayında açıqladığı "Dünya İqtisadiyyatına Baxış" hesabatında qlobal iqtisadi artım tempinin 2023-cü ildə 2,2 faiz azalacağı, 2024-cü ildə isə 2,7 faiz səviyyəsində qalacağı gözlənilir.

Beynəlxalq Valyuta Fondu, Avropa Mərkəzi Bankı, Dünya Bankı və İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının gözləntilərini bir araya gətirərək, biz 2023-cü ildə dünya iqtisadiyyatında sərt əyləc, daha sonra isə ən azı 3-4 illik tənəzzül, hətta daha sərt və daha uzun resessiya ehtimalını nəzərdən keçiririk.

The Independent-dən Hamish McRae-nin qeyd etdiyi kimi, 1970-ci, 80-ci, 90-cı və 2000-ci illərin əvvəllərində təqribən 10 illik tənəzzül mərhələlərini müşahidə etmək mümkündür.

Bu baxımdan, 2020-ci illərin birinci yarısında tənəzzül ehtimalını bu dalğalanmalara uyğun inkişaf kimi görə bilərik.

Maliyyə böhranı ehtimalı da getdikcə güclənir

40 ildən sonra inflyasiyanın geri qayıtmasında enerji və ərzaq qiymətlərinə təzyiq mühüm rol oynayır.

Lakin prosesə nəzər salarkən, xeyli əvvəl başlayan “Mərkəzi Bankın monetar ekspansiya siyasətinin inflyasiya yaradacağı” xəbərdarlığı ilə bağlı müzakirələrdən başlamaq lazımdır.

Bu müzakirələrdə ilk istinad nöqtəsi 2008-ci il maliyyə böhranı zamanı tətbiq edilən və təxminən 12-13 trilyon dollara çatan dəstək paketləri oldu.

McKinsey & Company, Covid-19 böhranı zamanı hökumətin dəstək xərclərinin 10 trilyon dollara çatdığını qeyd etdi.

Bu iki monetar ekspansiyadan birincisində məqsəd borc bazarlarında və maliyyə bazarlarında çöküşün qarşısını almaq idi. İkincisi, tələbi ayaqda saxlamağa çalışmaq idi; lakin o zaman tədarük zəncirləri qırılır və tədarük şoku da baş verirdi.

 Xülasə, 1980-ci illərdən bəri daim böyüyən və genişlənən pul-maliyyə “dalğası” mövcuddur. 

Mərkəzi banklar yüksək faiz və daraldıcı pul siyasətini izləməkdə qərarlı görünür. Bu qətiyyət, Prof. Nouriel Rubini xəbərdar etdiyi kimi, sərt bir maliyyə böhranı ehtimalını ehtiva edir:

Yüksək faiz dərəcələri dövlət və özəl sektorun borclarına xidmət göstərməyi, yenidən maliyyələşdirməyi və istehlakçı tələbatını dəstəkləməyi çətinləşdirir.

Covid-19 dövründə, əslində batmış, lakin dəstək ilə sağ qalan “zombi” müəssisələrin mövcudluq şərtləri sürətlə yox olur. Növbəti ildə, hətta 2024-25-ci illərə doğru, bankların müflisləşməsinin, defolt borclarının və ödənilməmiş debitor borclarının tədricən artacağını gözləmək olar.

Beləliklə, deyə bilərik ki, Roubinin işarə etdiyi ağır maliyyə böhranı ssenarisi getdikcə güclənir, ağır tənəzzüllə müşayiət olunacaq maliyyə böhranının qarşısını almaq mümkün görünmür. 

Quş baxışı

Yuxarıda göstərməyə çalışdığım rəsmin bütün görünüşü bizi ən azı üç cəhətdən 2023-cü ilə girərkən bir dövrün sonunda olduğumuzu düşünməyə vadar edir.

 Birincisini yuxarıda qeyd etdiyim “iqtisadi tərəqqinin düşməni” geri qayıdıb. Yəni 1980-ci illərdən 2010-cu illərə qədər inflyasiyanı yatıran neoliberal siyasətlər, xüsusilə də mərkəzi bank siyasətləri, hökumətin büdcə intizamına aludə olması artıq dövrün şərtlərinə uyğun deyil.

İkincisi, geosiyasi tarazlıqların dəyişməsi, bir sözlə, ABŞ-Çin rəqabəti, Rusiyanın Ukraynanı işğal etməsi böyük dövlətlərin iqtisadi siyasətini iki istiqamətdə dəyişməyə məcbur edir:

Avropa niyə Rusiya qazı olmadan donmur? Və bu, nə qədər davam edəcək?

Qlobal enerji böhranı: Azərbaycana təsiri nə olacaq?

İqtisadi proteksionizm, rəqib iqtisadiyyatlara qarşı iqtisadi maliyyə sanksiyaları. Bu tendensiya neoliberalizmin azad bazar prinsipindən artıq imtina edilməyə başlandığını göstərir.

 Geosiyasi təsirlərin və işçi hərəkatının təzyiqi ilə inkişaf etməkdə olan bazarlarda “sənaye siyasəti” yanaşması, planlaşdırma, maliyyə dəstəyi, “kapital nəzarəti” kimi “bazar tarazlıqlarını” təhrif edən tətbiqlər, bu sahədə böyük səhv olaraq görülür. neoliberalizm kontekstində sürətlə ön plana çıxır.

 Üçüncüsü, demək olar ki, bütün inkişaf etmiş ölkələrdə fəhlə hərəkatı və həmkarlar ittifaqları son 40 ildə itirdiklərini bərpa etmək üçün səfərbər olublar.

Başqa sözlə, neoliberal model həm də əmək bazarını idarə etmək qabiliyyətini itirib.

 Nəticə etibarı ilə demək olar ki, yeni ildə dünya iqtisadiyyatı çətin, təhlükəli, eyni zamanda dəyişikliklərə də açıq bir dövrə qədəm qoyur.