Notaichean Tidseir

• A' dèanamh suiteas
• Sweet-making

Ma theasaicheas tu siùcar is ìm, thèid iad nan lionn. Nuair a leigeas tu le na grìtheadain fuarachadh thèid iad nan tofaidh cruaidh. Tha seoclaid annasach, leaghaidh e aig 30 puing celcius. Tha seo a' ciallachadh gun leagh e nad bheul.

• A' leaghadh seòclaid
• Melting Chocolate

Iarr air inbheach do chuideachadh leis an fhear seo. Goil beagan uisge ann an sgeileid. Cuir seoclaid ann am bobhla glainne, agus cuir am bobhla glainne dhan sgeileid, gus am blàthaich an t-uisge am bobhla. Cuir an t-seoclaid mun cuairt gus an leagh e gu lionn mìn, bog. Gu faiceallach, dòirt an t-seoclaid leaghte ann am molltair, agus cuir am molltair san fhionnaradair. An ceann uair a thìde, bu chòir don seoclaid a bhith tàthte a-rithist.

• A' teasachadh meatailt
• Molten Metal

Nuair a theasaicheas tu meatailt tionndaidhidh e na lionn ruitheach. Mar sin gheibh thu air a dhòrtadh ann am molltairean de chumaidhean eadar-dhealaichte. Nuair a dh' fhàsas e fionnar is tàthte a-rithist bidh cumadh eadar-dhealaichte air. Bhathas a' cleachdadh an dòigh seo airson gàinnean is claidheamhan a dhèanamh. An-diugh thathas ga chleachdadh airson pàirtean einnsein is camain goilf.

• Aghaidheachd èadhair
• Wind tunnel

'S e nàdar de lùth-shuathaidh a th' ann an aghaidheachd èadhair. Bidh e a' slaodachadh rudan a bhios a' gluasad tron èadhar. Nuair a tha thu a' togail rudan a dh'fheumas siubhal luath, leithid chàraichean no phlèanaichean bidh thu airson aghaidheachd èadhair a lùghdachadh. 'S e còmhnardachadh a chanar ri seo. Faodaidh tu meas dè cho còmhnard is a tha rud ann an tunail gaoithe. Tha seo glè fheumail nuair nach eil e sàbhailt rud a mheas taobh a-muigh obair-lann no bùth-obrach.

• Baidhsagalan
• Bike manufacture

Tha baidhsagal air a dhèanamh à tòrr sheòrsachan stuthan. Feumaidh tu frèam gus am bi e làidir airson tac a thoirt dhut ach aotrom gu leòr airson do shlaodachadh. Bu chòir taidhrichean a bhith teann is sùbailte airson gluasad gu socair thairis air clachan biorach. An urrainn dhut baidhsagal a dhealbhadh? Dè na stuthan a chleachdadh tu?

• Bàirnich
• Barnacles

Bidh bàirnich is faochagan a' greimeachadh ri na creagan le bhith sileadh seòrsa de shaimeant. Tha seo a' ciallachadh gun seas iad ri na stuaghan as cumhachdaiche. Gheibh bàirnich air an cur fhèin an sàs ann an soithichean. Faodaidh seo maill cho mòr a chur air soitheach is gur dòcha gum feum i suas ri trìthead às a' cheud connaidh a bharrachd.

• Bàtaichean-aigeil
• Submarines

Tha bàtaichean-aigeil air an cumadh gu sònraichte airson siubhal gu furasta tro uisge. Tha pàirt falamh annta a bhios a' lìonadh le uisge. Tha seo gan dèanamh nas truime gus an tèid iad fodha. Nuair bhios iad airson fleòdradh leigidh iad a-mach an t-uisge is èiridh iad chun uachdair.

• Biadh nan lusan
• Food chains

Nì lusan am biadh fèin bho shoals-grèine, uisge agus èadhar. Bidh beathaichean ag ithe luasan, no ithidh iad beathaichean eile a tha air lusan ithe. Mura biodh lusan ann cha bhiodh beathaichean no daoine ann. Feuch fhèin e: Dèan dealbh de na beathaichean a chì thu a-muigh. Dèan dealbh de na bhios gach beathach ag ithe. An e lusan no beathaichean eile a bhios e ag ithe?

• Bòrdaichean- sneachda
• Snow-boarders

Ruigidh bòrdaichean-sneachda astair còrr is dà cheud cilemeatair san uair. Tha sneachd sleamhainn is tha e a' lùghdachadh an lùth-shuathaidh eadar an talamh is am bòrd. Mar sin siubhlaidh bòrdaichean-sneachda luath dha-rìribh.

• Burrais
• Caterpillars

'S e duilleagan as motha a bhios burrais ag ith. Feumaidh iad tòrr ithe gus am bi de lùth annta a thèid nan leòmainn is nan dealain-dè. Mar a tha iad a' fàs tha an craiceann a' fàs ro bheag dhaibh is bidh iad ga thilgeil. Dìreach mar a dh' fhàsas d' aodach ro bheag dhut fhèin. Faodaidh beatha burrais a bhith na ghnothach cunnartach. Tha breug-riochd air leth cudromach oir is toigh le tòrr eòin an ithe.

• Cèic
• Cake

Iarr air inbheach do chuideachadh leis an fhear seo. Measgaich dà ugh air am bualadh, dà cheud agus caogad gram flùir le fùdar-fuine, ceud, fichead 's a còig gramime, ceud, fichead 's a còig gram siùcair donn mìn agus trì bananathan mòra, air am pronnadh. Dòirt an taois ann an tiona mhòr airson aran no cèic. Bruich an taois ann an àmhainn aig ceud agus ochdad puing Celsius airson uair a thìde. Thoir a-mach e, leig leis fuarachadh, agus gabh do leòr.

• Corrain itealaich
• Boomerang

Tha tùsanaich Astràilia air a bhith a' cleachdadh chorrain itealaich airson 10, 000 bliadhna. Nuair a thèid corran-itealaich a thilgeadh ceart, snìomhaidh e san èadhar. Tha cumadh nan corran-itealaich a' toirt orra itealaich ann an cearcall gus an till iad thugad. Ach feumaidh tu fàs cleachdte ris.

• Crolaidh
• Curling

'S e gèam traidiseanta Albannach air a chluich air deigh a th' ann an crolaidh. Bidh aon chluicheadair a' bruthadh clach throm a dh'ionnsaigh targaid air an deigh. Bidh na cluicheadairean eile an uair sin a' lìomhadh na deighe air beulaibh na cloiche airson an làr a dhèanamh nas sleamhainne. Le bhith a' stèidheachadh sleamhna na deighe, gheibh iad air a' chloich a stiùireadh dìreach gu far a bheil iad ga h-iarraidh.

• Cuibhlichean rubair
• Oil skid

Greimichidh cuibhlichean rubair gu math air uachdar garbh rathaid air sgàth neart ris an canar lùth-shuathaidh. Ach ma nithear uachdar an rathaid nas rèidhe is nas deàlraiche chan eil uimhir de lùth-shuathaidh ann. Tha seo a' ciallachadh nach greimich na cuibhlichean cho math.

• Daimh-fèidh
• Stag

Bidh daimh-fèidh a' brùthadh a chèile le na cabair aca. Faodaidh damh ruadh a bhith cho trom ri ceud agus seasgad cileagram. Tha sin nas truime na sianar chloinne aois ochd bliadhna. Nuair a shàthas dà fhorsa an aghaidh a chèile, 's e am forsa as motha a bhuannaicheas. Feuch fhèin e: feuch gleac-gàirdein còmhla ri do charaidean. Cò tha a' dèanamh am forsa as motha?

• Dath pinn fealt
• Ink blob

Tha an dath ann am pinn fealt air a dhèanamh bho dhiofar cheimigean.Cuir cnap de dhath le peann fealt air pàipear cidsin. Leig leis tiormachadh. Feuch fhèin e: Cuir aon bhoinneag uisge air a' chnap thioram. Sgaoilidh cearcaill de dhath a-mach bhuaidhe. Tha iad a' sealltainn nan ceimigean de dhiofar dhathan a rinn suas an dath anns a' pheann.

• Deigh a' leaghadh
• Melting ice

Ma theasaicheas deigh thàthte tionndaidhidh i na uisge lionnte. Dh'fhaodadh blàthachadh na cruinne na tha de dheigh aig a' Phòla a Tuath a leaghadh sna ath cheud bliadhna. Nuair a dh' fhàsas uisge blàth tionndaidhidh e na ghas san àile. Canaidh sinn 'smùid' ris a' ghas seo. Faodaidh creagan teth faisg air bholcànothan toirt air smùid spùtadh a-mach às an talamh.

• Dobhair-choin
• Beavers

Chleachd dobhair-choin a bhith air feadh Bhreatainn ach chaidh an sealg a-mach à bith. Bhathas gan sealg airson am bèin is airson ceimic nan cuirp a tha ag obrachadh mar aspirin. Ach ann an Alba thathas an dòchas an toirt air ais.

• Einnsean plèana
• Jet engine

Tha steall èadhair air a shàthadh a-mach à einnsean plèana aig astar luath. Tha an sàthadh seo a' toirt air a' phlèana gluasad an aghaidh a cùrsa, agus mar a tha e a' cumail a' sàthadh, tha am plèana a' cumail a' dol nas luaithe 's nas luaithe. Feuch fhèin e: dèan seit-einnsean. Cuir gaoth ann am bailiùn, agus an uair sin leig às e gun snaidhm a chur air. Faic e a' sgèith air feadh an àite. Cuir sgiathan cairt-bhòrd air a' bhailiùn le teip steigeach. An toir thu air sgèith ann an loidhne dhìrich?

• Fàilidhean
• Smells

Mur eil iad ann an soitheach, bidh gasaichean a' sgaoileadh a-mach gu luath. Chan fhuirich iad san aon àite. Tha a' chuid as motha de ghasaichean cumanta neo-fhaicsinneach - ach tha fàileadh làidir bho chuid dhiubh. Feuch fhèin e: iarr cùbhrachd air iasad agus cuir aon bhoinneag ann an truinnsear. Iarr air caraid seasamh trì ceumannan air falbh len sùilean dùinte. Dè cho fad 's a bheir e mus fhairich do charaid fàileadh na cùbhrachd? Nuair a dh'fhalbhas am fàileadh, gabhaibh àite càch a chèile, agus feuch a-rithist e. Ciamar a dhèanadh tu seo na dheuchainn chothromach?

• Faoileagan
• Seagulls

Gluais truinnsear pàipeir gu socair san adhar. A-nis gluais an truinnsear nas luaithe agus fairichidh tu an èadhar a' bruthadh air ais an aghaidh an truinnseir Dè ma dh'fheuchas tu truinnsear nas motha? Am fairich thu an aghaidheachd èadhair?

• Fàs dhaoine
• Human growth

'S ann anns a' chiad sia mìosan dem beatha as luaithe tha daoine a' fàs. An dèidh sin tha am fàs a' slaodachadh beagan. Mura biodh, bhiodh mu thrì billean tunna annad mun àm a ruigeadh tu trithead.

• Feòragan
• Squirrels

Bidh feòragan a' cruinneachadh chnothan as t-fhoghar ach chan ann airson a bhith cluich leotha. Bidh iad a' toirt nan cnothan deàlrach a-mach às na cèisean spìceach is gan tiodhlacadh còmhla ri cnothan eile leithid bachar. Nuair a thig an geamhradh fuar, tha stòr de bhiadh blasta aig an fheòraig airson ith.

• Fosailan
• Fossils

Milleanan bliadhna air ais chaidh beathach no lus mharbh a chòmhdach ann am poll. Nuair a lobh am beathach no an lus dh'fhàg e a chumadh fhèin sa pholl. Tro thìde chaidh gràinnean gainmhich is creige a nighe a-steach dhan mholltair seo is thàinig iad ri chèile mar an rud ris an canar fosail. Innsidh fosailean dhuinn mu bheathaichean o chionn fhada - leithid dineosaran.

• Frìdean-maide
• Stick-insects

Tha frìdean-maide a' coimhead coltach ri biorain. Ma sheasas iad gun ghluasad tha e doirbh do bheathaichean is eòin am faicinn. Le bhith a' dèanamh seo, sàbhailidh am frìde iad fhèin bho bhith air an ith. 'S ann à Afraga a bhios iad a' tighinn ach bidh daoine gan cumail mar pheataichean.

• Fungas
• Fungus

'S e fungas a th' ann am balganan-buarach agus ann am molldairean. Cha bhi iad a' biadhadh air solas-grèine bidh iad a' deoghal beatha à lusan eile is eadhon à beathaichean. Tha a' chuid mhòr den fhungas falaichte fon talamh, no am broinn an nì beò air a bheil e a' fàs. Chan fhaic thu ach a mheas. Fàsaidh pìosan snàithleanach de fhungas suas gu aon cilimeatair ann an latha. Tha sin cho fada ri deich raointean ball-coise.

• Glainne
• Glass blowing

A bheil fhios agad gur ann bho gainmheach a tha glainne a' tighinn? Feumaidh tu gainmheach a theasachadh gu faisg air dà mhìle puing Celsius airson a leaghadh. Tha sin ochd tursan nas teotha na àmhainnean cidsin. Aon uair 's gu bheil a' ghainmheach na lionn glaodhach faodaidh tu pìob a chur ann is a shèideadh ann an cumaidhean eadar-dhealaichte. Nuair a dh'fhàsas a' ghlainne fionnar bidh i cruaidh is brisg.

• Gob nan eòin
• Beak-shapes

Tha eòin ann de dhiofar cumaidh agus meud, agus ag ithe diofar seòrsa bidhe. Ma tha gob goirid, tiugh air, bidh e ag ithe sìl. Gob goirid, biorach? Bidh e ag ithe fhrìdean. Casan fada agus gob fada? Bidh e ag ithe iasg agus losgannan. Gob mòr, mar dubhan? Bidh e ag ithe luchan agus eòin nas lugha. Feuch fhèin e: seall ri na h-eòin anns a' ghàrradh, an raon-cluiche no anns a' phàirc. An aithnich thu dè bhios gach eun ag ithe?

• Ìomhaigh fo-dheargte
• Thermal-imaging

Chì thu cho teth 's a tha rud le bhith a' togail dealbh sònraichte dheth. 'S e ìomhaigh fo-dheargte a tha seo is tha i a' sealltainn teth is fuar mar dhathan eadar-dhealaichte. An tomhais thu dè na h-ìomhaighean a tha teth is dè an fheadhainn tha fuar?

• Lionntan
• Liquids

Tha lionntan, leithid uisge, ruitheach. Bidh iad a' sileadh is a' sruthadh sìos bruthach gus an ruig iad an t-àite as ìsle a gheibh iad. Ma chuireas tu lionn ann an soitheach, sgaoilidh e gu cumadh an t-soithich. Gabhaidh e cumadh botail ann am botal, is cumadh locha ann an loch.

• Lòn
• Puddle

Nuair a thiormaicheas lòn, cha bhi e a' dol à sealladh. Tha an t-uisge a' tionndadh na ghas. Tha an t-aon rud a' tachairt le lionntan eile. Feuch fhèin e: cuir lòn de lionntan eadar-dhealaichte mar uisge, ola glasraich no siampù ann an diofar shàsaran. Dè an lionn as luaithe a thiormaicheas? Ciamar a dhèanadh tu seo na dheuchainn chothromach?

• Duilleagan uaine
• Green leaves

Mura faigh lusan uaine gu leòr solas-grèine, thèid na duilleagan aca buidhe. Feuch fhèin e: geàrr a-mach ciad-litrichean d' ainm à pàipear agus steig iad le teip trìd-shoilleir ri duilleig uaine air lus. An ceann timcheall air seachdain, thoir dheth am pàipear agus chì thu na ciad-litrichean agad ann am buidhe air an duilleig uaine.

• Magma

Domhainn san talamh bidh creagan a' fàs cho teth 's gun tionndaidh iad nan lionn. 'S e magma a chanar ris an lionn seo. Uaireannan snighidh magma a-mach. 'S e bholcàno a chanar ris an àite far an tachair seo. 'S e làbha a chanar ris a' mhagma snighidh seo. Thig e a-mach aig teòthachd suas ri mìle agus dà cheud puing Celsius.

• Maorach
• Molluscs

'S e maorach a th' ann an ochd-bhallaich, gibearnaich, ruagairean is seilcheagan. 'S e beathaichean le cuirp bhog, gun chnàmhan a th' ann am maorach. Bidh maorach a' tarraing anail tron craicnean. Ma thiormaicheas na craicnean aca bàsaicheadh iad. Tha còrr air 50, 000 seòrsa maoraich ann.

• Meirg
• Rust

'S e meatailt cruaidh, làidir a th' ann an iarann, ach, thar ùine, bheir èadhar agus boinneagan beaga uisge san àile air a' mheatailt atharrachadh gu fùdar orains bristeach ris an canar meirg. Meirgidh cuid de mheatailtean, agus cha mheirg cuid eile. Feuch fhèin e: cuir rudan beaga meatailt air nach eil feum agad tuilleadh mar greimearan-pàipeir, tacaidean no buinn airgid ann an àite tais. An ceann seachdain, a bheil gin dhiubh air meirgeadh?

• Muilnean-gaoithe
• Wind-turbines

'S e muilnean-gaoithe famhaireach airson dealan a dhèanamh a th' ann an sparrairean gaoithe. Bidh a' ghaoth a' sèideadh nan lannan mòra ann an cearcaill. Tha innleachd sa mheadhan a' tionndadh a' ghluasaid seo gu cumhachd dealain. Tha na lannan air chumadh gus an glac iad a' ghaoth. Mar as luaithe a thèid iad timcheall 's ann as motha dealain a gheibh sinn.

• Nathair
• Snake

Bidh nathair a' sìomanaich nuair tha i a' gluasad. Bidh aon phàirt de chorp a' bruthadh pàirt eile. Tha na bruthaidhean eadar-dhealaichte a' toirt air an nathair gluasad air adhart. 'S e am Mamba Dubh Afragànach an nathair as luaithe air an t-saoghal. Snìomhanaichidh i cho luath ri naoi-deug cilimeatairean san uair.

• Pàipear
• Paper

Tha pàipear air a dhèanamh a-mach à fiodh. Tha diofar sheòrsachan pàipeir air an cleachdadh airson diofar rudan. Tha cuid de phàipear dèante airson a bhith bog, mar pàipear-toileit, cuid airson uisge a shùghadh, mar phàipear-cidsin, agus cuid eile làidir agus uisge-dhìonach, mar pacaidean bainne. Feuch fhèin e: cruthaich do phàipear fhèin. Iarr air inbheach do chuideachadh. Dèan frèam le sgaoileadh seann stocainnean-teann tarsainn air hangar-aodaich meatailt. Obraich pìosan pàipear-naidheachd agus beagan uisge ann an inneal-measgachaidh gus am bi e mìn. Iarr seann bhobhla air inbheach agus cuir làn spàin de ghlaodh geal agus boinneag dath bidhe na mheasg. Còmhdaich am frèam leis an stuth seo. Nuair a bhios an t-uisge gu lèir air sìoladh, fàg am frèam ann an àite sàbhailte gus an tiormaich e. Nuair a bhios e gu math tioram faodaidh tu am pàipear a rinn thu a thoirt dheth agus sgrìobhadh air.

• Pìoban uisge
• Burst pipe

Tha uisge a' reothadh aig neoni puing Celsius. Bidh a' chuid as motha de rudan a' fàs nas lugha nuair a reothas iad. Ach tha uisge àraid, bidh e a' leudachadh.

• Seabhag
• Acid

Fàisg beagan sùgh lìomaid air buinn sgillinn no dà sgillinn shalach. Glanaidh an searbhag na buinn. 'S e fìon-geur agus còla searbhagan eile a dh'fhaodadh a bhith agaibh san dachaigh. Ciamar a gheibheadh tu a-mach dè am fear as searbhagaiche? Ciamar a dhèanadh tu e na dheuchainn chothromach?

• Sgiathan leòmainn
• Moth wings

Gu tric tha sgiathan leòmainn an t-aon dath agus pàtran ri na bunan-craoibhe mun cuairt. Tha seo a' cuideachadh nan leòmann a' falach air eòin a bhios gan ithe. Feuch fhèin e: dèan dealbh de leòmann air pìos pàipeir agus cuir dath air. Steig e air bun-craoibhe agus faic an lorg caraid e.

• Sleagh caol
• Javelin

'S e sleagh caol 2.6 meatair a dh'fhaid agus 800 gram a chuideam a th' ann am mòrghath. Bidh e a' snìomh mar a bhios e a' falbh is tha seo ga shocrachadh san èadhar. 'S e Jan Zelezny à Poblachd na Seic am mòrghathair as fheàrr san t-saoghal.

• Sàmhaichean
• Swimmers

Bidh snàmhaichean a' cleachdadh an làmhan is an casan gus iad fhèin a bhruthadh tron uisge. Thèid iad nas luaithe ma tha iad còmhnard san uisge. Tha sin a' ciallachadh nach eil uimhir aghaidheachd uisge ann airson an slaodachadh. 'S e an snàigeadh aghaidh a' bhuille as luaithe.

• Snoileòin
• Bluetits

San earrach bidh snoileòin fireann is boireann a' lorg nead còmhla. Bidh iad tric a' togail nid ann an craobhan ach uaireannan nì iad dachaigh ann am bogsaichean nid. Bidh an t-snoileun boireann a' breith eadar seachd is trì-deug uighean. Thig na uighean a-mach an dèidh cola-deug. Cuidichidh tu snoileòin is tòrr eòin eile le bhith cur biadhadairean-eòin a-mach sa gheamhradh.

• Sprionga
• Spring

Tha bann lastaig ag obair mar sprionga nuair a tharraingeas tu e. Tarraing e agus an uair sin leig às e. Faic am bann a' leum air ais chun an fhaid a bha e bho thus.

• Taidhr air rathad
• Cradle skid

Tha a' chreathall shònraichte fon chàr seo a' cuideachadh an luchd-togail airson an càr a mheas air rathaidean reòthte Tha e ag ìsleachadh an t-suathaidh eadar taidhr a' chàir is an rathad dìreach mar gum biodh an càr dha-rìribh air deigh shleamhainn. Seall air a' cur nan car.